Waxaan qaybtii
hore ee qormadan soo faaqidnay xasarada ay abuurtay go'aankii Ciraaq ee
ahaa inay saliideeda ku gadato lacagta Euro. Waxaa haddaba lagama maarmaan ah
inaan xusno ahmiyada ay u leedahay dawlada Maraykanka inuu Dollar ku ku baaqi
ahaado inuu sii ahaado lacagta aduunku u isticmaalo inuu ku iibsado saliida. Iyo
waliba inaan yara ishaaro saliidu sida ay u tahay neerfaha dhaqaalaha Maraykanka
laftiisa.
Dawlada
Maraykanku laga soo bilaabo sanadkii 1971 markii uu maamulkii M/weyne Richard
Nixon ka saaray lacagta Dollar ka miisaankii caalamaga ahaa ee ahaa in dahabka
lagu qiimeeyo qiimaha lacagaha aduunka, wuxuu Maraykanku hogaan u ahaa
dhaqaalaha caalamka (eeg buuga la yidhaado: International Financial Structure
boggaga 12-28). Wuxuu meeshaasi Maraykanku daaqada kaga tuuray heshiiskii la
odhan jiray Bretton Woods ee dhacay 12 July 1944 ee lacagta aduunka miisaanka
uga dhigay in lagu qiimeeyo dahabka oo wiqiyadiiba lagu qiimeeyay US$ 35. Micne
ahaan waxay noqonaysaa in inta uu wadanku leeyahay kaydka dahabka uu hanti
leeyahay. Heshiiskaasi wuxuu ahaa kii u gogol xaadhay markii danbe in la
aas-aaso Hay'ada Caalamiga ah ee Lacagta Aduunka ee marka magaceeda la soo
gaabiyo loo yaqaano IMF (eeg taariikhda IMF www.imf.org).
Dhaqaalaha
Maraykanka oo ku dhisan nadaamka "Hanti Goosadka" ayay go'aankan
Maraykanku qaaatay gaadhsiisay heer sare, waxaana sii xoogiyay markii ay
ogolaadeen wadamada saliida soo saara ee ku bahoobay ururka OPEC inay
shidaalkooda ku iibsadaan Dollar ka oo noqday 'Fiat Currency". Dollar ku
wuxuu intii taas ka danbaysay noqday lacagta ugu muhiimsan aduunyada iyadoo
wadan waliba wuxuu sii gadayo iyo wuxuu soo gashanayaba uu Dollar u isticmaalo.
Haddaba su'aashu waxay tahay ahmiyad intee dhan ayay Maraykanka u leedahay inuu
sii xafido siyaasada "Dollar Hegemony" ee sida muuqata ay Ciraaq
dhabar jabisay 6 Nov 2000 (eeg maqaalkii hore).
Dhaqaalayahanka
Aasiyaanka ah ee la yidhaahdo Henry C K Lui wuxuu ku xaqiijiyay buugiisa la
yidhaahdo "Awooda Dollar" ka daraaasad dheer ka dib inuu Maraykankuna
sameeyo Dollar ka, aduunka intiisa kalena was soo saar. Taas micnaheedu waxaa weeyaan inuu Maraykanku wax walba ku helo bilaash
maadaama oo uu Dollar ka asaga kaligii sameeyo xaashidiisa. Waxaa kale oo
khabiirkani uu ku andacoonayaa inuu Maraykankau 'Transaction" da dhex mara
aduunka intiisa kale oo lagu kala wareejisto lacagta Dollar ka iyo waliba
dulsaarka "interest" ka soo baxa uu ka helo faa'iido ka badan dakhliga
sanadlaha ah ee soo gala Maraykanka "GDP".
Dhinaca
kale, isticmaalka saliida iyo waliba faa'iidada ganacsi ee uu Maraykanku ka
sameeyo saliida ma ah mid lagu soo koobi kaaro maqaal iwm Dawlada Maraykanku
marka laga reebo inay ilaalinayso awooda Dollar ka ee ay Ciraaq jabisay, waxay
in wadankaas la qabsadaa dhabarkeeda
ka dajinaysaa baahideeda saliideed ee faraha badan. Maraykanku wuxuu kaliggii
isticmaalaa afar meeloodow meel dhammaan saliida caalamka oo dhan. Sida uu
sheegay ribootkii M/weyne ku Xigeenka Maraykanka Mr D Cheney bishii May 2001
wuxuu halkii maalin u baahan yahay Maraykanku ilaa 20 malyuun oo foosto oo
saliida caydhiin ah (eeg Cheney Energy Report May 2001).
Wuxuu
ku andacoonayaa qoraaga la yidhaahdo Paul Webster in shidaalka ay isticmaasho
Wasaarada Gaashaandhiga ee Maraykanka 'Pentagon' kaliyahi 24 saacba ay baabuur
ku filaan karto inuu ku soo wareego aduunka oo dhan 8 jeer. Maraykanka waxaa
dibada kaliya kaga maqan askar gaadhaysa nus malyuun askari oo degan shan
qaaradood (Eeg maqaalka Empire Overstrech ee Naom Chomsky 12 April 2002). Ciraaq,
sida ay la tahay Maraykanka, waa wadanka ugu muhiimsan ee dabooli kara baahidaas
maadaama ay ceegaagto 11% saliida aduunka oo dhan haddana uu xukumo maamul ayna
Maraykanka isku fiicnayn.
Sida
ay dawlada Maraykanku ugu gacmo mudan tahay inay hesho kayd saliideed oo ay
siday doonayso ugu tasarufto waxaa si xoog leg loogaga niqaashay Congrees ka
Maraykanka dabayaaqadii maamulkii Clinton sanadkii 1999 kii April 13. Doodaas oo
raggii ka hadlay uu ku jiray General Anthony Zinni (eeg dhammaadka qoraalkan)
wuxuu ku nuux-nuuxsaday 'inay dawlada Maraykanku uga baahan tahay Gacanta
Carabta inay gacanta ku dhigto shidaal ay iyadu leedahay " (Eeg State
Department Bulletin 13 April 1999).
Waxaa
halkaas laga garan karaa ujeedada ay leeyihiin sharikadaha saliida ee Maraykanka
ee sida is daba jooga ah ula shirayay madaxa cusub ee mucaaradka Ciraaq ee uu
sameeyay Maraykanku dhawaan ee la yidhaahdo Mr Axmed Jalabi oo u balan qaaday
inuu Maraykanku maamuli doono saliida Ciraaq oo la qarameeyay sanandkii 1972 dii
marka la af ganbiyo xukuumada S Xuseen.
Canada oo Qayb Ciidankeedii ka jogey
Khaliijka kala soo baxaysa Dhegeyso
halkan...
ISHA: TV-CANADA (CBC)
SAWIRKA: CBC
Dhinaca
ka ganacsiga saliida, wuxuu Maraykanku hogaan u yahay aduunka intiisa kale isaga
oo shirkadihiisu ay yihiin kuwa ugu badan uguna waaweyn shirkadaha saliideed ee
caalamka. Shanta shirkadood ee ugu waaweyn aduunka ee ka ganacsata saliida afar
ka mid ahi waa Maraykan iyo Ingiriis. Waxay kala yihiin Exxon Mobil, Royal
Dutch-Shell, British Petroleum-Amoco, iyo Chevron-Texaco. Shirkada shanaad wxaa
la yidhaahdaa TotlaFinaElf waxaana iska leh Faransiis/Talyaani. Waxaa xusid
mudan in shirkadahan saliidu ay door weyn ku leeyihiin qabsashada Ciraaq. Sida
ay sheegayso jariirada Arabnews 12 Dec 2002 waxay shirkadahan saliidu siiyeen M/weyne
Bush markii uu u ololaynayay jagadda madaxtinimada sanadkii 2000 ilaa US$26
malyuun. Lacagtaas waa mid loo baahan yahay inay faa'iido u dhasho sharikadahan.
Waxaa
kale oo lagama maarmaan ah in la xuso iyana in maamulka Bush uu yahay saliid
aqoon. Waxaa lagu naanaysaa "Maamulkii Saliida" Tusaale ahaan M/weyne
Bush wuxuu ahaan jiray maamule sare oo shirkadaha
saliida ee Arbusto Energy/Bush Expolaration Oil Co sanandihii 1978-1984. Wuxuu
kale oo lasoo shaqeeyay shirkada Harken Oil Co sanadihii 1986-1990. Ku
xigeenkiisa Mr D Cheney wuxuu ahaa maamulaha shirkada Halliburton Oil Co wixii
ka horeeyay sanadkii 2000. Sidoo kale La Taliyaha Amaanka Qaranka ee Maraykanka
Mrs C Rice waxay ahayd maamule sare shirkada Chevron Oil Co. Intaas kuma eka ee
waxaa jira 41 qof oo ka tirsan maamulka sar-sare ee M/weyne Bush oo ama soo
ahaan jiray maamulayaal ka shaqeeya ganacsiga saliida ama haatanba ku leh
saamiyo waaweyn shirkadahaa nacfista saliida.
Haddaba
iyada oo ay jiraan dhammaanba xaqiiqooyinkaas aan kor kusoo sheegnay lalama
yaabi karo inuu Bush go'aansado inuu Ciraaq qabsado isaga oo ku mar-marsoonaya
waxay Ciraaq haysataa hub halis ah, waxay diiday dhawaaqa QM iyo waxay khatar ku
tahay nabada aduunka!. Waxaase la yaab noqotay in qaar ka mid ah wadamada
saaxiibka la ah Maraykanku ay ka soo horjeedsadaan go'aankan. Marka aan eegno
diidmada Faransiiska iyo Ruushka oo
sidaan maqaalkii hore kusoo sheegnay aan ahayn mid 'mooraal' ah ee ah mid la
xidhiidha dhaqaale.
Ruushku,
tusaale ahaan, wuxuu Ciraaq la sixiiday qandaraasyo xoog leh oo saliideed.
Shirkada ugu weyn Ruushka ee saliida LukOil waxay sanadkii 1997 dii maamulka S
Xuseen la sixiixatay kunturaad saliideed oo qiimahedu yahay US$ 20 billion oo
ah inay saliid kasoo saaraan aagga Qurna. Iyadoo waliba shirkada saliida
ee kale ee Ruushka ee la yidhaahdo Zarubezhneft ay dhawr sano ka hor la
sixiixdeen Ciraaqiyiinta qandaaraas qiimihiisu ku kacayo ilaa US$ 90 billion oo
dhigaya inay horumariyaan soona saaraan kaydka saliida ee la yidhaahdo Bani
Cumar. Dhinaca Faransiiska asaguna waxaa Ciraaq ooga shaqeeya shirkada saliida
ee TotalFinaElf oo S Xuseen la sixiixatay inay soo saaraan kaydka saliida ee la
yidhaahdo Majnuun oo u dhigma 15% saliida Ciraaq ee lagu qiyaaso inay tahay
112.5 Billion oo foosto. Faransiiska iyo Ruushkuba waxay rumaysan yihiin in
haddii maamulka S Xuseen laga takhaluso inay waawayaan danahan ayaga u gaarka
ah.
Waxaa
isna buda caydhiin kusii daray dagaalkan diblomaasiyada ah ee salkiisu yahay
inaan Ciraaq lexejeclo kale laga lahayn aan ahayn kuwa dhaqaalaha ee u dhexeeya
reer Galbeedka, fikirka laga qabo maamulka M/weyne Buush oo ay awoodahani
rumaysan yihiin inuu kaliggii tashad yahay. Dadka diblaamisayada ku xeel dheer
waxay aaminsan yihiin in sida Maraykanku u suuq geeyay dagaalkan uu Ciraaq ku
qabsanayo ay liidatay, waxayna ka cadhaysiisay dawlada Faransiiska oo kale oo
saaxiib lama huraan u ah Maraykanka. Haddii bay ku doodayaan aqoonyahanada
diblomaasiyadu uu Bush u ogolanaan Faransiiska ‘percentage’ wanaagsan oo
saliideed isma uusan dhariijiyeen. Waxaa haddaba Faransiiska u soo baxday
saliida Ciraaq oo uu haatan asagu saami weyn ku leeyahay oo ay Maraykanka,
Ingiriiska iyo Israel isu daba fadhiisteen.
Waxaa
haddaba is waydiin leh haddii ay dhacdo inay Maraykanka iyo Ingiriisku kaliggood
qaadaan weerar lagu qabsanayo Ciraaq maxay kala kulmi karaan awoodahan ayna ugu
yaraan la qumanayn in durba la qabsado? Maxaase kale oo dhici kara haddii
laysugu yimaado fadhi kale QM oo Faransiiska iyo Ruushku ay isticmaalaan
diidmada Veto dagaalku ma soconayaa mise way hakinayaa? Dadka ku takhasusay
siyaasada QM waxay aaminsan yihiin in xataa haddii Faransiiska iyo Ruushku ay
isticmaalaan Veto in dagaal lama huraan yahay. Ma aha bay leeyihiin markii 1aad
ee awood ka mid ah kuwa leh Veto ay isticmaasho diidmadeeda ayna awoodaha kale
wadaan ama fuliyaan isla wixii asaga ahaa. Waxaa ugu danbeeyay diidmadii Ruushku
diiday ee uu Veto u isticmaalay inay NATO awooda ka tuurto M/weynihii hore ee
Yoguslavia Mr Milosevic, NATO way socodsiisay go’aankeedaas.
Dad
badan ayaa rumaysan in haatan Maraykanku uusan tix galinaynin diblomaasiyada
caalamiga ah ee uu ku mashquulsan yahay abuurida barnaamij hub oo markhaati u
noqda inuu S Xuseen been sheegayay, oo marka uu qabsado Ciraaq uu tuso ra’yi
caalamka kuna qanciyo in M/weyne Bush uu ogsoonaa in Ciraaqiyiintu ay
xasaynayeen hubka halista ah ee wax gummaada. Barnaamijkan hub samayntu wuxuu ka socdaa Waqooyiga Ciraaq aagga la
yidhaahdo wuxuu ka caagan yahay duulimaadyada (Eeg Pravda, 25 Feb 2003).
Waxaan
shaki ku jirin inay umuurtani (waa haddii Ciraaq ay qabsadaan USA iyo UK
kaliyahi) ay bilow u noqon doonto dagaal kii qaboobaa oo kale ah oo dhex mara
Anglo-American iyo xulufada cusub ee uu Wasiirka Gaashaandhiga ee Maraykanku Mr
Donald Rumsfeld ugu yeedhay Yurubtii Hore ama “Old Europe” oo Faransiiska
iyo Jarmalku hogaaminayaan si aan buuxina uu Ruushku ollog ula yahay..
Maxaa
Xigi…………. La soco qaybata 3aad ee Faaqidaad Insha Allaah.
Fiiro
Gaara ah: General Anthony Zinni wuxuu agaasime ka ahaa ciidamadii UNITAF (Unified
Task Force, Somalia ) intii u
dhexeysay Nov 1992-May 1993. Wuxuu kale oo ahaa caawiyaha ergeygii gaarka ahaa e
Maraykanku u diray Somalia Robert Oakley. Wuxuu General Zinni ahaa ninka kaliya
ee jawaab ka bixiyay dadkii Soomalida ahaa ee ay ciidamadii Maraykanku dileen
intii ay Soomaaliya joogeen oo lagu qiyaaso 6000-10 000. Wuxuu General Zinni
caan ku noqday inuu yidhi “Ma aanaan tiriniynin (maydka Somaalida) sababtoo ah
maanaan xiisaynaynin” Markii la waydiiyay waxa ay galabsadeen dadkaas la
laayay oo haween iyo caruur u badnaa wuxuu yidhi; ‘Waxay ujeedadanadu ahayd
inay dadkani dhintaan”