April 13, 2004
TAARIIKHDA
QORAALKA FAR SOOMAALIGA
W.Q:
Axmed Haybe (Axmed Dawlo)
Hordhac
Af
Soomaaligu waxaa uu ka mid yahay luuqadaha Geeska Afrika kuwa ay ku hadlaan
dadka ugu tiro badani. Dadka Soomaaliyeed ee ku hadlana waxay ku dhaqan
yihiin deegaan aad u baaxad weyn oo u dhexeeya gacanka Tojorra ilaa iyo
webiga Tana ee Waqooyiga Kiiniya.
Inkastoo
af Soomaaliga ay ku hadlaan dad tiradaas leh ee ku baahsan dhulka baaxadaas
ballaadhan leh, haddana qoraal rasmi ah oo ay dadka Soomaaliyeed ku dhaqmaan
wuxuu yeeshay 1972 dii. Muddadii intaas ka horreysay qoraalada ay dadweynaha
Soomaaliyeed ku wada xidhiidhaan wuxuu ahaa luuqadaha Carabiga, Ingiriisiga
iyo Talyaaniga.
Si
arrintaas loo xaliyo waxaa la isku dayey inay wax ka qabtaan aqoonyahano
Soomaali iyo ajinebi isugu jira. Tusaale ahaan, sannadkii 1961 dii waxaa la
soo hor bandhigey Guddiga Luuqadaha (Linguistic Commission) 18 nooc oo Af
Soomaaliga loo qori karo (scripts). 11 farahaas ka mid ah waxay ka mid
ahaayeen faro cusub oo ay aqoonyahano Soomaaliyeed allifeen. Toddobada soo
hadhayna 4 ka mid ahi waxay adeegsadeen farta Carabiga, halka ay 3 da kale ku
salleysnaayeen qoraalka Laatiinka. Muddadii ka horreysay 1972 dii oo ahayd,
sida aan kor ku soo xusnayba, markii xukuumada Soomaaliyeed soo saartey
go’aankii qoraalka la aqoonsan yahay ee af Soomaaliga waxaa aqoonyahanada
dersa af Soomaaliga ka dhex alloosnaa dood aad u kulul oo ku aadaneyd nooca
qoraalka loo aqoonsanayo af Soomaaliga (Official Somali Script). Run ahaantii,
dhibaatada taalay ee marnaba suurto gelin weyday in la helo go’aan la isku
raacsan yahay waxay ahayd fikirka iyo aragtiyada ay qeybaha bulshaddu ka
qabeen arrinkaas oo aad u kala fogaa. Aqoonyahanada hormuudka ka ahaa
araa’daa kala duwan waxaa ka mid ahaa: Yaasiin Cismaan Kenediid, Shire
Jaamac Axmed, Ibraahim Xaashi Maxamuud, Xuseen Sheekh Axmed Kadare iyo qaar
kale oo badan. Sidaas daraadeed, waxaa aynu odhan karnaa dadaal ma yareyn,
laakiin waxaa jirtey dood la soo af jari kari waayey.
Waxaa
iyana intaas dheeraa sababo kale oo dhawr ah oo loo aaneyn karo qoraal
la’aanta af Soomaaliga. Tan koowaad waxaa la odhan karaa waxaa aan xil weyn
iska saarin hirgelinta qoraalka far Soomaaliga xukuumadihii gumeysiga ee
Ingiriiska, Faransiiska iyo Talyaaniga. Mida labaad waxay ahayd dadweynaha
Soomaaliyeed oo u arkayey in la isticmaalo far aan ahayn tan Carabiga inay
diinta Islaamka lid ku tahay. Tusaale ahaan, wax yar ka hor Dagaalkii
Labaad
ee Adduunka waxay Waaxda Waxbarashadda ee maxmiyada Ingiriiska ee ka jirtey
gobolada waqooyi isku dayday inay hirgeliso qoraal farta Soomaaliga ah oo ku
salleysan xuruufta Laatiinka. Waxa ay taasi dhalisey in kacdoon ballaadhani
uu ka dhaco magaalada Burco. Halkaas oo dhagax lagu dili gaadhey labadii
sarkaal oo ka tirsanaa Waaxda Waxbarashadda. Dadkuna waxayku dhawaaqayeen
erayada ah “Laatiin waa La’ Diin”, taas oo macnaheedu yahay “Laatiin
waa diin la’aan.” Waxaa dagaalo aad u kulul iskaga hor yimid shacab
weynihii mudaharaadka dhigayey iyo ciidamadii booliiska ama amniga. Taas oo
dhalisay in dib looga noqdo mashruucaas isaga ah. Tan saddexaad, waxaa iyana
wax laga saari karaa qoraal la’aanta af Soomaaliga isticmaalka luuqadda
Carabiga oo Soomaalidu aad ugu adeegsan jirtey dhinacyo badan oo ku aaddan
adeegyada bulshadda iyo arrimaha ijtimaacdiga ah, sida arrimaha shareecada,
ganacsiga, iwm. Taas oo malaha dhalisay inay yaraato baahida loo qabo qoraal
af Soomaali.
Haddaba,
qoraalkan waxaanu si kooban ugu soo bandhigi doonaa taariikhda qoraalka af
Soomaaliga oo maanta Soomaalida
badankeedu aanay wax badan ka aqoonin, khaas ahaan intii dagaalad sokeeye
dhaceen oo qoraalo badan iyo aqoon badan oo af
Soomaaliga ku aaddaniba ay lumeen.
QORAALADA
AY SOOMAALIDU ALLIFEEN
(THE
NATIONAL SOMALI SCRIPTS)
Sida
aynu horey u soo tilmaaney, waxaa Guddiga Luuqada ee 1961 kii la soo hor
dhigay 11 farood (11 scripts) oo luuqada Soomaaliga lagu qori karo oo ay
aqoonyahano Soomaaliyeed allifeen. Guddiga luuqadu waxaa ay soo bandhigeen 17
qoddob ama shuruudood oo lagu qiimeeyo far kasta oo la soo hor dhigo (kuwaas
oo aynu ku soo qaadaa dhigi doono qeybaha dambe ee qoraalkan). Hase yeeshee,
waxaynu halkan ku soo qaadan doonaa saddex ka mid ah farahaas oo aan ku eegi
doono dhinacyada taariikhda, sida ay caanka uga noqdeen iyo qoddobo kale oo
muhim ah. Laba ka mid ah farahaas waxay Guddigii Luuqada ee 1961 dii ku
tilmaameen inay buuxin kari waayeen shuruudihii iyo qoddobadii ay u dhigeen
inay ku qiimeeyaan faraha kala duwan ee la soo hor dhigay.
Saddexda
far Soomaali ee aynu qoraalkan ku soo qaadanaynaa waxaa ay kala yihiin:
1.
Qoraalka farta
Soomaaliga ee uu allifey Cismaan Yuusuf Kenediid 1920 dii. Qoraalkaas waxaa
loo yeqaanaa Cusmaaniya,(waxaana loogu magac daray ninkii allifey oo Cismaan
la odhan jirey), waxaa mararka qaarkoodna la dhihi jirey Far Soomaali (Somali
Script).
2.
Qoraalka farta
Soomaaliga ee uu allifey Sheekh Cabdiraxmaan Sheekh Nuur 1933 dii oo loo
yeqaano Far Gadabuursi (Gadabuursi Script), waxaana loogu magac daray qoyskii
uu ka dhashay.
3.
Qoraalka Far
Soomaaliga ee uu allifey Xuseen Sheekh Axmed Kadarre 1952 dii oo iyana loo
yeqaano Fartii Kaddariya (Kaddariya Script), waxaana loogu magac daray ninkii
allifey oo Kaddare lagu naaneyso.
CUSMAANIYA
(FAR SOOMAALI)
Farta
Cismaaniyadu waxaa weeyaan farta ugu da’da weyn uguna caansaneyd faraha ay
Soomaalidu allifeen, amase aynu ugu yeedhi karo Faraha Waddaniga ah (National
Scripts). Cusmaan Yuusuf Keenadiid oo ahaa ninka allifey fartan waxaa uu
dhashay 1898 kii. Waxaa uu ka mid ahaa 4 wiil oo uu dhalay suldaankii Hobyo
Suldaan Cali Yuusuf Keenadiid. Cismaan wuxuu ahaa nin aqoon u leh Luuqadaha
Carabiga iyo Talyaaniga. Waxaa intaa u dheeraa isaga oo ahaa gabayaa iyo
suugaan yahan. Markii hore waxaa uu Cismaan isku dayey inuu af Soomaaliga ku
qoro xuruufta af Carabiga. Laakiin arrintaas wuu ku qanci waayay. Gaar ahaan
markii xarfaha Carabiga uu ka waayey qaar matali kara dhawaaqyada gaarka u ah
luuqada Soomaaliga.
1920
kii Cismaan waxaa uu soo bandhigay far Soomaali uu isagu allifay oo runtii
wax weyn ku soo kordhisay horumarinta af Soomaaliga. Fartanu waxaa ay markii
ugu horreysayba suurtogelisay in la helo shaqalo iyo xuruuf lagu qori karo
dhammaan lahjadaha iyo dhawaaqyada af Soomaaliga. Intii aan la qaadan Far
Soomaaliga aynu hada isticmaalo, waxay farta Cismaaniyadu ahayd tan ugu
caansan faraha af Soomaaliga ah ee jirey. Waxaa sannadihii lixdamaadkii
isticmaali jirey dad lagu qiyaasay 50,000 oo qof.
Waxay dadweynaha fartan yeqaana u isticmaali jireen in lagu wada
xidhiidho laguna keydiyo qoraalada af Soomaaliga. Waxaa jira qoraallo fara
badan oo fartan ku qoran oo ay haystaan shakhsiyaad gaar ahi (private
collections), oo ay qaar ka mid ah leeyihiin muhimad suugaaneed iyo mid
taariikheedba. Fartani waxay ka kooban tahay 41 xaraf oo nooc ka mid ah
leeyahay daabacaad (printing and no cursive writing). Waxaa laga bilaabaa
qoraalkeeda dhinaca bidixda (from left to right), waxayna leedahay
qoraalkeeda tirada (numerals). Guddiga Luuqada ee 1961 dii waxaa uu fartan ku
tilmaamay inay leedahay 7 qoddob oo faa’iido ah iyo 10 dhalliilood.
Arrintaasina waxay keentay in lagu taliyo inaan fartan la qaadan.
Macluumaad
dheeraad ah oo fartan ku saabsan waxaa laga heli karaa qoraalada uu
diyaariyey B.W. Andrzejewski oo loo yeqaano Macallin Guush oo ku jira buugga
la yidhaahdo Handbook of Somali Studies, oo uu isku dubbariddey Charles L.
Geshekter iyo qoraalo kale oo ay diyaariyeen
Manio, Maria: La Lingua Somala: instrumento D’insegnamento
professionale.
Alessandria
,
Italy
: Ocella, 1953 iyo Moreno Mario
Martino. Il Somalo della Somalia.
Rome
: Instituto Poligrafico dello Stato,
1955.
FARTA
KADDARIYA
Fartan
waxaa soo saaray Xuseen Sheekh Axmed Kaddare sannadkii 1952 dii. Xuseen waxaa
uu ahaa nin dhallinyar oo aad u firfircoon oo ka tisanaa shaqaalihii Raadiyo
Muqdisho. Markii dambena, waxaa uu noqdey madaxa qeybta af Soomaaliga ee
Akademiyadii Cilmiga iyo Fanka (Somali Academy of Sciences and Arts).
Farta
Kaddariya sida tan Cusmaaniyada maaysan noqon mid caan ah ama mid ay dad
badani aad u yeqaano. Laakiin, waxaa ay leedahay qiimaheeda taariikhiga ah.
Fartan ma yeelan makiinado iyo qalab lagu garaaci karo (typewriters and
printing machines) iyo qoraallo fartan ku soo baxay. Fartani waxay ka kooban
tahay 41 xaraf iyo afar nooc oo loo qoro. Qoraalkeeda waxaa laga bilaabaa
dhinaca bidixda una socotaa dhinaca midigta (from left to right). Fartan
markii loo gudbiyey Guddigii Luuqadaha ee 1961 dii waxaa ay soo jeediyeen in
dhawr waxyaabood dib loogu noqdo. Kedib markii arrimahaas la soo
dhammeystireyna waxay guddigi ku qiimeeyeen inay kaalinta labaad gashay (waxaa
ay ku xigtey tan isticmaasha xuruufta Laatiinka oo kaalinta koowaad gashay oo
uu soo gudbiyey Shire Jaamac Axmed).
FARTA GADABUURSI
Taariikhdu
markii ay ku beegneyd 1933 dii Sheekh Cabdiraxmaan Sheekh Nuur oo ka dhashay
qoyska Reer Ugaas ee qabiilka Gadabuursiga ayaa waxaa uu allifay Far Soomaali,
markii dambena loogu magac daray qabiilkiisa. Sheekh Cabdiraxmaan waxaa uu
ahaa nin wadaad ah oo aqoon fiican u leh diinta Islaamka. Waxaa uu macallin
diinta Islaamka dhiga ka ahaa Waaxda Waxbarashadda ee Maxmiyadii Ingiriisiga
ee Waqooyiga Soomaaliya. Waxaa uu markii dambe Qaadi ka noqdey magaaladda
Boorame, jagadaas oo uu aabbihii uga dambeeyey. Fartaas uu Sheekh
Cabdiraxmaan soo saarey waxay ka mid ahayd farihii la soo hor dhigay Guddiga
Luuqada.
Fartani waxay ahayd mid
ay dad aad u tiro yari yeqaanaan, isla mar ahaantaasna, aysan dadka badankii
maqalba. Sidaas darteed, daraasaad badan iyo wax horumar ah laguma sameyn
sida tan Cusmaaniyada. Hase ahaatee, waxay leedahay qiimaheeda taariikhiga
ah. Fartan markii la hor dhigay Guddigii Luuqada ee 1961 dii, waxay ku
tilmaameen inay leedahay 5 qoddob oo faa’iido ah iyo 12 cilladdood. Taasina
waxay keentay in lagu qanci waayo sidii tii Cusmaaniyada oo kale.
Faraha
kale ee ay Soomaalidu alliftey ee la soo hordhigay Guddiga Luuqada waxaa kala
qorey: Cabdulqaadir Cadde Muunye (1961), Mustafe Sheekh Xasan (1951),
Daa’uud Maxamed (1928), Cali Sheekh Cabdullaahi qutbi (1952), Xuseen Xaashi
Halak (1960), Maxamed Jaamac Salaad (1960), Qaasim Hilowleh (1960) iyo
Maxamuud Axmed Maxamed (1961). Farahan wax qoraalo ah oo badan lagama hayo.
Meesha qudha ee lagu xusayna waxaa weeyaan Warbixintii Guddiga Luuqada ee
1961 kii. Warbixintaas waxaa ku qoran xuruufaha farahaas iyo shakhsiyaadkii
soo saaray. Hase ahaatee, ma cadda sida xarfaha loogu dhawaaqo. Dhammaan
farahaas kala duwani waxay caddeynayaan sida shakhsiyaad badan oo
Soomaaliyeed ay isugu mashquuliyeen inay allifaan far Soomaalida u gaar ah.
Waxa ay dhammaantood wadaagaan iyaga oo isku dayay inay aad uga fogaadaan
farihii jirey. Arrintaasi run ahaantii waxay keentay wareer badan iyo xarfaha
qaarkood oo isu ekaadaan. Cilladda ugu weyni waxa ay ahayd iyaga oo aan
midkoodna isticmaali karin makiinadihii iyo qalabkii daabacaadda ee waddanka
yaalay.
W.Q:
Axmed Haybe (Axmed Dawlo)
Lasoco qaybta 2aad....
Afeef: Aragtida qoraalkan waxaa leh qoraaga ku saxiixan
Faafin: SomaliTalk.com | April 13, 2004
Kulaabo bogga hore ee www.somalitalk.com
|