FAALLO:
MADAXWEYNE RIYAALE MA KU NAGAAN DOONA HOGAANKA QARANKA SOMALILAND
Waa qoraalo
taxane ah oo si goos goos ah usoo bixi doona
FAALADII
MOHAMED ABDI HASSAN (DIRIDHABA)
KARACHI, PAKISTAN.
diridhaba2001@hotmail.com
Mobile:
00-92-300-2600907
Tan
iyo markii uu xukunka gacanta ku qabtay Madaxweynaha Somaliland Mr.
Daahir Riyaale kaahin sannadkii 2002 ka dib geeridii Madaxweynahii
hore Somaliland ilaahay naxariistii janno ha siiyo Maxamed Ibraahim
Cigaal, waxaa durtaba muuqda galdaloolooyin waaweyn oo aan abadan
soo marin qaranka yar ee aan weli beesha caalamku aqoonsanin ee ku
yaalla cidhifka beri ee qaaradda afrika, baahiyo badan oo qaranka
Somaliland qabay ayaan run ahaantii u muuqan qaar la jaleecay, laba
sanno ku dhawaad oo Daahir Riyaale hananaayey mansabka ugu sareeya
dalka Somaliland waxaa laga dareemi kara xukuumadiisa Musuq maasuq
baahay, Maamul xumo, cadaalad darro, iyo gaabis siyaasadeed oo ka
muuqda siyaasadahiisa arrimaha gudaha iyo dibadda ee Somaliland.
Badiba
seddex Madaxweyne oo soo marray taariikhda Somaliland, may dhicin
hoos u dhac siyaasadeed oo ku yimid dedaalka balaadhan ee qarankan
yari ku doonayo inuu beesha caalamka ku hanto, april sannadkii 2003
ayey ahayd markii dooroshooyin lagu sheegay inay xoryahiin ka
dhaceen gobolada iyo degmooyinka Somaliland, maalmo yar ka dib
dooroshadaasi oo u muuqatay in axsaabta mucaaridku ka heleen
aqlabiyad aad u balaadhan oo ay ku hanan karaan xukunka Somaliland
ayaa Maamulka Riyaale wuxuu sameeyey ku shubasho balaadhan oo aan
qarsoodi lahayn, boobka siyaasadeed oo ka dhashay hanka weyn ee
Riyaale iyo raga ku xeerani u qabeen inay fara maroorsadaan kursiga
ay sida yar u dhaxleen ayaanay badiba axsaabta siyaasaddu ku qancin
sheegashada guusha Mr. Riyaale iyo masuuliyiintiisa ku xeernayd.
Hadaba
akhristow qormadaydan ayaan jecelahay inaan ku daah furo
galdaloolooyin aan qarsoodi lahayn oo Maamulka Riyaale ku wiiqay
siyaasaddii hanaanka lahayd ee Somaliland, qodobo badan ayaan
jecelahay inaan ku gorfeeyo qoraalkayagani kuwaasi oo diiradda saari
doona hoosu dhaca ku yimid, siyaasadda arrimaha gudaha, dibadda,
dhaqaalaha, waxbarashada, adeegyada bulshada, xuquuqda aadamaha,
caafimaadka, nabad gelyada, foolxumida qaab dhismeed ee golayaasha
qaranka siiba golaha wasiirada,
Aan
ku bilaabo Nabad gelyada oo aalaba maamulka Riyaale ku hadaaqo inuu
horumar ka gaadhay.
LABADII SANNO EE UGU DANBEEYEY IYO NABAD GELYADA
SOMALILAND
Inyar uun ka dib
doorashadii lagu sheegay inay xorta ahayd ee ka dhacday Somaliland
iyo boobkii ka dhashay waxaa mansabka ugu sareeya dalka loo
xalaaleeyey Daahir Riyaale Kaahin, xaflad yar oo ka dhacday guriga
looga arrimiyo dalka Somaliland waxaa dhaar loogu agaasimay Mr.
Riyaale iyo ku xigeenkiisa Axmed Yuusuf Yaasiin, muddo ka dib waxay
u baqooleen inay hantaan masuuliyadda ugu saraysa qarran aan beesha
caalamku aqoonsanayn, runtii khibrad yari siyaasadeed iyo aqoon
la’aan ay labada nin u qabeen hadaanta nabad gelyo iyo aqoon la’aan
keliftay maamul xumo iyo hagid la’aan ayaa habeen ka mid ah
habeenadii sannadkii 2002 waxaa magaalada Hargeysa oo ah xarunta
Jamhuuriyadda Somaliland dil toogasha loogu gaystay Muwaadin u
dhashay dalka Swizerland, oo waddanka u joogay hawlo ganacsi iyo
maal gelin uu waddanka ku samaynaayey, fara ka nax iyo naxdin ayey
ku noqotay shacabka xalaasha ah ee reer Somaliland, balse ninka
gacanta midig u ah maamulka Daahir Riyaale oo la weydiiyey
Sababta
ay ugu guul daraysteen inay cadaaladda mariyaan raggii ka danbeeyey
dilkaasi ayaa wuxuu ku jawaabay “dadka ajanabiga ahi iyaga
khaladka leh, waxaanu u sheegnay in ay goobo amaan ah tegaan oo
naftooda ku sugan” Ismaciil yare isaga oo ay wajigiisa ku
ladhantahay is yeel yeelid farabadan iyo isla weyni ayaa wuxuu waxba
yahay ka soo qaaday nabad sugidda iyo amaanka ay shacabka Somaliland
ku faanayeen 12-ka sanno ee ay xornimadooda hadhsanayeen, isla
muddo yar oo kooban ka dib ayaa waxaa dil toogasho ah loo gaystay
haweenay qaali ku ahayd shacabka Somaliland dhexdeeda iyada oo
nafteeda iyo dhiigeeda u hurtay inay caawiso boqolaal bukaan jiif ku
ahaa cisbitaalka indho la’aanta iyo dhego la’aanta ee magaalada
Boorama, balse Ismaciil yare wuxuu ku sifeeyey dilkaasi inuu gaystay
nin aan maskaxda ka fayoobayn taasi oo runtii markaan ka daba tegay
ilo lagu kalsoonyahay aan ogaaday in dilkii loo gaystay Annelina
Tonneli oo dhalashadeedu ahayd waddanka talyaaniga ay ka danbeeyen
rag budhcad ah oo calooshooda u shaqaystayaal ah balse aan la
garanayn meel ay jaan iyo cidhib ku leeyahiin. Muddo kooban ka dib
ayaa waxaa si arxan darro ah loogu toogtay dugsiga sare ee magaalada
sheikh gurigiisa martida maamulahii dugsiga sheikh oo dhalashadiisu
ahayd waddanka Britain iyo haweenaydiisi iyaga oo aan si aan
qarsoodi ahayn loo dillay, Maamulka Riyaale iyo ninka ugu magacaaban
hawlaha amaanka iyo arrimaha gudahu waxay taasina saareen dabool cad
oo aan qarsoonayn, Axmed Maxamed Maxamoud Siilaanyo Gudoomiyaha
xisbiga mucaaridka ah ee Kulmiye ayaa wuxuu Xukuumadda Riyaale ka
dalbaday inay dadka u caddayso cidda danbiga ka gashay qaranka balse
hadalkaasi waxba lagama soo qaadin, muddo yar oo kooban ka dib ayaa
waxaa maalin cad meel aan sidaasi uga durugsanayn madaxtooyada
Somaliland iyo weliba guriga arrimaha gudaha ee Somaliland lagu
toogtay laba nin oo u dhashay Jamhuuriyadda Jibouti isaga oo mid ka
mid ah ragaasi uu isla markiiba naftu kaga baxday goobtaasi, isaga
oo kii kalana ku waayey laxaadkiisi, Maamulka Riyaale wuxuu ka soo
qaaday dhacdadaasi hal bacaad lagu lisay, muddo kooban ka dib ayaa
waxaa loo wada joogay dhacdadii ugu arxan darrada badnayd taasi oo
ilaahay subxanahu watacalaye u cadeeyey shacabka Somaliland dhagar
qabayaashii danbiga ka gallay qarankooga, waxay ahayd waddada u
dhexeeysa magaalooyinka Hargeysa iyo Berbera markii si badheedh ah
rag dablay ahi ugu istaageen gaadhi ay lahayd haayadda gargaarka
jarmalka ah ee GTZ,
Halkaasi
oo ay ku dileen haweenay u dhallatay waddanka
Kenya, kuna
dhaawaceen muwaadin u dhashay waddanka Jarmalka isla markaana ku
dhaawaceen muwaadin u dhashay waddanka Somaliland.
Tuulada dhoqoshay iyo shacabka geesiyiinta ah ee ku nool ayaa
cadeeyey in ay shacabka Somaliland aanay ahayn dad si dhib yar loo
khiyaamayn karo, taasi waxay ceeb ku noqotay hanaanka nabad gelyo ee
xukuumadda Riyaale kaga darane waxaa isweydiin leh waxaa umadda weli
looga qarrinaayo cidda ay yahiin iyo sababta ay ragii dilalkaasi
gaystay u samaynayeen dhacdooyinka nabad gelyo darro, wasiirka u
qaabilsan maamulka Riyaale arrimaha gudaha Ismaciil yare ayaa wuxuu
ku tiraabay wax uu af nin weyni ka xishoodo isaga oo ku hadlay
hadalo Is burinaaya, “waxaa ka danbeeyey cabdiqaasim salaad Xasan
iyo Cabdilaahi Yuusuf Axmed” ayuu wasiirku u sheegay seddex
milyan iyo badh oo Reer Somaliland ah, weli wax cadaalad ah oo
ragaasi la soo hor keenay ma jirto, mana jiraan wax lagu qanco oo
xitaa lagu aqoonsan karo raggan la qabtay cidda ay yahiin, taasi
akhristow miyaan lagu macnayn Karin “Timir laf ayaa ku jirtay” balse
war jiraaba cakaara waa iman insha allah.
MAAMULKA RIYAALE ISBEDEL INTEE LE’EG AYUU KU SAMEEYEY DHAQAALAHA
SOMALILAND HANTI BOOBKUSE INTEE AYUU LE’EGYAHAY
BIYO LA’AANTA HARGEYSA
Hargeysa
waa xarunta Somaliland waa caasimadda bulsho ku dhaw 3 milyan iyo
badh, waa magaalada ugu bulshada badan iyada oo tirikoob ay haayadda
UNICEF dhawaan samaysay ku qiyaastay dadka ku nool magaaalada
hargeya 600,000 oo qof (lix boqol oo kun oo qof), magaaladu ugu
yaraan waxay ka koobantahay lix degmo oo waaweyn iyo tiro badan oo
xaafado ah, hadaba magaalada Hargeysa akhristow yaanay yaab kugu
noqonin eh waxaa galla laba dhuumood (two water pipes) oo ka
yimaadda magaalada yar ee duleedka magaalada ku taal ee la yidhaahdo
Geed Deeble, Biyaha magaalada Hargeysa waxay cabir ahaan gaadhsiisan
yahiin dhawr xafadood uu dhaw dhaw meelaha ay labada dhuumood
magaalada ka soo galaan, taa macnaheedu waxay tahay in dhamaanba
xaafadaha galbeedka magaalada ku beegani aanay helin wax biyo ah,
goobaha ayaan darradu ku dhacday ee aanay biyahu gaadhsiisnayn waxaa
ka mid ah madaarka caalamiga ah ee caasimadda Somaliland iyo
xaafadaha Dunbuluq, Total, iyo wixii ka galbeedeya ilaa waqooyi
galbeed ilaa waqooyi beri, goobaha nasiibka u hellay inay biyahaasi
gaadhan waxaa ka mid ah Xaafadaha Shacabka, Goljano, Xero awr,
xaafadaha buurta beriga magaalada Saaran.
Xaafadda
shacabka oo uu degenyahay Mr. Riyaale Kaahin iyo wasiiradiisa ku
dhaw dhaw waxaa la sheegay in aanay biyahu 24 saacadood ka kala
go’in, balse xaafadaha kale waxaa la sheega inay 5 saacadood helaan
24 saacodood maalintii iyo habeenkii.
Haddii
aan usoo noqdo wershadda biyaha ka soo tuurta ceelasha Geed deeble
waxaa lagu qiyaasa tobaneeyo mishiin, waxaa ka shaqeeya boqolaal
shaqaale oo isugu jira farsamo yaqaano, engineero iskugu jira
“Design engineers” iyo kuwo ku takhasusay qarxinta ama soo
saaritaanka biyaha dhulka hoostiisa ku jira, mar aan daraasad ku
sameeyey wakaaladda biyaha ee magaalada Hargeysa waa meelaha ugu
dakhliga badan haayadaha Xukuumadda Somaliland iyada oo lagu qiyaaso
inay sannadkii soo saarto lacag gaadhaysa 2 milyan oo dollar lacag
ku dhaw dhaw, waxaa ayaan darro ah in caasimad sida u dad badan ay
soo galaan laba pipe ama dhuumood, waxaa ayaan darro ah in dakhli ka
badan sannadkii 2 milyan oo dollar oo laga qaado shacabka Somaliland
ama aan idhaahde reer Hargeysa ay ku dhacdo jeeb gaar ah, lama odhan
karo biyaha hargeysa cilmi la,aan ayaa jirta lama odhan karo aqoon
darro ayaa jirta, lama odhan karo ceelasha ayaa gudhay, balse waxaa
jirta musuq maasuq baahay oo ka jirta wakaaladda Biyaha ee hargeysa.
DHAQAALAHA GUUD EE
SOMALILAND IYO LABADII SANNO EE UGU DANBEEYEY
Akhristow
waxaa hubaal ah in aan dalkan yar ee Somaliland aanu wax aqoonsi
caalami ah ka helin beesha caalamka 13 sanno ee ugu danbeey, wax
taakulo caalami ahna ka helin aan ka ahayn gar gaar kooban oo
qaramada midoobay ku soo ururiso mashaariic yar yar.
Xoolaha nool (Life
Stocks) ayaa la wada ogyahay in ay ahaayeen laf dhabarta dhaqaale ee
reer wal oo reer Somaliland ahi ku tiirsanayeen, ku dhoofiya oo ka
ganacsada, ku xamaala oo nolol maal meedkiisu ku tiirsana, ku miyiga
ka keena oo u iib geeya tujaarta, kuna bedesha sonkor iyo bariis uu
reerkii miyiga macuun uga dhigo, iyo dawladda oo dakhli cashuureedka
ugu badan ka soo xarrayn jirtay, muddo shan sanno ah waxaynu ognahay
in boqortooyada Sacuudi arabiya ay u xidhay xoolahii uga imanaayey
dhulka Soomalida arrimo markaan u duur gallay salka ku haya hanaan
siyaasadeed, miisaaniyadda ugu badan ee soo gasha dakhli ahaan
dawladda dhexe ayaa la sheega inay ka timaado dekedda caalamiga ah
ee magaalada Berbera, madaaradda caalamiga ah, cashuuraha laga qaado
shariikadaha dalka ka jira sida shariikadaha diyaaradaha,
xawaaladaha lacagta, gaadiidka dhulka, qaadka ka yimaad dalka
Ethiopia, shariikadaha isgaadhsiinta, goobaha ganacsiga ee yar yar,
kastamada, taasi oo la cabiri karo inay tahay ama la odhan karo waa
ilo dhaqaale oo dakhligoogu marka bulshada lagu celiyo uu anfacoogu
muuqan karo, balse akhriste ma isweydiisa halka miisaniyadda
xukuumaddu martay, sidaynu ka wada dheragsanahay waxaa dhawaan ka
aragti duwanaaday golaha wasiirada ina Riyaale,Engineer Maxamed
Xaashi Cilmi oo aan sida aan berri inaan dhimanaayo u hubo inuu
yahay nin shaqada uu qabto wax wal oo ay tahay ka daacad ah, uu
muusuq maasuqu ka yahay xaaran, ahaana masuulkii keliya ahaa ee
xukuumadda Riyaale ku jiray ee la odhan karaayey waa shakhsiga lagu
hallayn karaayey mansabkiisa. Mudane xaashi oo aan qoraal aan soo
saaray markii loo magacaabay jagada wasaaradda dhaqaalaha ku qeexay
in uu noqon karo halyey hadduu uu helo la shaqayn iyo iskaashi ayaa
dhawaan wuxuu xaqiijiyey in maamulka Riyaale oo uu ugu horeeyo ninka
ugu magacaaban wasaaradda maaliyadda Mr. Cawil ay lunsadeen lacag
gaadhaysa 20,000,000 oo dollar (labaatan milyan oo dollar),
lacagtaasi oo badankeed laga soo xareeyey dekedda magaalada Saylac
iyo weliba Israkaab badan oo waddanka dibadiisa loo saaray loona iib
geeyey, sida illo lagu kalsoonyahay ay xaqiijiyeen waxaa jira bangi
ku yaalla waddanka ingiriiska in seddex nin oo uu ka mid yahay
Daahir Riyaale kaahin ay ka furteen xisaabaad lagu qoray magacyo
been abuur ah loona sameeyey sharciyo rag ku sugan wadanka Britain,
xisaabaadkaasi oo soo shaac baxay markii wassiirka dib u dejinta u
qaabilsan maamulka Riyaale uu sannadkii 2003 ku tegay safar waddanka
ingiriiska.
N.B: Qormooyinka soo socda
waxaan soo bandhigi doona todobadyada soo socda, waxaan ku
bildhaamin doona musuq maasuqa iyo meelaha ugu weyn ee uu sameeyey,
maamul xumida xukuumadda Riyaale ee arrimaha caafimadka,
waxbarashada, xuquuqul insaanka, arrimaha bulshada, arrimaha dibadda,
arrimaha gudaha, iyo qodoba badan, qoraaladani oo aan ugu tallo
gallay inay la socdaan shacabka Somaliland waa qaar aan ku sameeyey
daraasado badan weraysiyo badanna aan ka qaaday dadyow badan oo ka
gaabsaday in magacyadooda la sheego balse lagu kalsoonyahay.
LA SOCO MAALMAHA SOO SOCDA
IYO RIYAALE MA KU NAGAAN DOONA MANSABKA UGU SAREEYA DALKA SOMALILAND
MOHAMED ABDI HASSAN (DIRIDHABA)
Karachi,
Pakistan.
E-mail:
diridhaba2001@hotmail.com
E-mail-2:
mabdihassan@yahoo.com
Mobile: 00-92-300-2600907
P.O.Box: 8432, University Of Karachi,
Karachi, Pakistan.
»MUDAHARAAD
KA DHACAY MAGAALADA HARGEYSA [Diridhaba]