Ajigu Nolol iyo Mayid Ma Laandheera?!C/Rahman Eelay
eediran@yahoo.com
Dadyowga dunidu waa kala ilbaxsan yihiin oo qaar baa ilaa abad
magaala joog soo ahaa qaarna waa soo galooti oo aabayaashood ay
in yar magaalo ku dhasheen. Waxaa ka mid ah Soomaalida oo marka
xadaarada laga eego ay ugu cadcadyihiin dadyowga lumiyey asalka
meesha ay ka soo jeedaan ee ku abtisada magaalada ay degan
yihiin. Waxaa dadkaa ka mid ah Reer Xamarka, Zaylici iyo Harari.
Dadkaasi asal ahaan meelo kale bay ka soo jeedaan laakiin markii
ay haybtii ka luntay baa waxaa loogu magac daray magaaladii ay
deganaayeen. Sida ay haybtu ku lumi kartaa waa iyadoo ay dadku
gurigoodu asalka ahaa ka soo hayaameen oo ay qarniyo fara badan
ay meel kale ay degeen oon lkaga aqoon ama in umad kale oo ka
tira badan ay ku dul habsatay oo markaa ay ku qasbeen in ay
shuruucdooda iyo dhaqamadooda ay qaataan ama ay duleestaan.
Haddaba dadka aanu soo sheegnay ee
dega magaalooyinkaa qadiimka ahi inta badan waa dad ka dhiig
furan Soomaalida inteeda kale oo haddaad wareysatid kugu oranaya
bariga dhexe baanu waa hore ka soo bara kacnay. La yaabna ma leh
oo waa shabahaan!
Haddaba geyiga Soomaali degto
ma magaalooyikaas oo qudha miyaa? Miyeysan jirin taariikh kale
oo la raad raaco oo cadeynasa facweynaanta degaankeena?
Culimada dhulka qoddaa waxay jawaab u la’yihiin su’aalaha ka
buuxa maskaxdooda waxayna isku wada raaceen haddii Soomaaliya la
qodo in ay maskaxdu u degi doonto! Waxaanse marnaba laga
dhaadhicin Karin Ninka Cad ee u haysta in Masaaridii Hore ay
ahaayeen dad Cad Cad si uu u inkiro in Dad Madoobi ay lahaayeen
ilbaxnimo iyo in ay dhiseen Ahraamta iyo Sanamyada ka yaabiyey
in ay Soomaaliya ka horu marsanayd Faraaciintii. Waayo
Faraaciintu waxay aaminsanaayeen in dadka Boonta ah ee deganaan
jirey dhulka maanta lagu magacaabo Soomaaliya ay ahaayeen dad
Tumaalo ah oo farsamayaqaano ama dabato ah oo ay ka doonan
jireen Dahabka, Harag Shabeelka, Baalasha Gorayada, Mayrax iyo
Fooxa. Waxay Faraaciintu rumeysnaayeen in Dhula Boonta ay
awoowayaashood ka yimaadeen, Ilaahyadii ay caabudi jireena ay
halkaa ka yimaadeen marka ay boqorradoodu dhintaana inta badan
loo jeedin jirey jihada iyaga kaga beegnayd dhulkii Boonta oo
qibladooda ahayd markaa!
Haddaba hadii dhulkeena la qodo laba shaybaa ka soo bixi doona
oo ka yaabiya Soomaalida iyo dunidaba:
1-Waxaa ka soo bixi doona Sun
wax gumaada oo aafeysa dad iyo duunyaba. Suntaa waxaa inta badan
wadanka ku duugay caada qaatayaal eegaya danahooda gaarka ah iyo
dan shisheeye kuwaasoo dan mooday inay carruurtooda dibada u
dirsadaan carruurta ummadana baabiiyaan. Laakiin waxaan la
yaabanay miyeesan ogeyn in carruurtoodu ay u soo noqonayaan Lama
huraankii oo aabayaashood ugu diyaariyeen berkado sun ah oo ay
ku dabaashaan? Miyeysan ogeyn in ay carruurtooda ay isleeyihiin
dhakhtarnimo iyo injireero ha idiin soo noqdeen ay ku soo laaban
doonaan Lama huraankii oo ay la shaqayn doonaan khamarjiyaal iyo
ma naxayaal ay aabayaashood tababareen oo ay weliba dadkoodii
laayeen?
2- Waxaa ka soo bixi doona
taariikh fac weyn oo ka yaabisa dunida iyo Soomaalidaba tustana
in dadkii Boonta ahaa ee dhulka deganaa ay ahaayeen dad Africa
iyo Eeshiyaba ay u baahnaayeen xiriir ganacsina la la haayeen
la’aantoodna aysan noolaan karayn. Waxaa laga soo saari doonaa
qoraalo, sawiro, farshaxan kala duwan, alaabooyin ka kala yimid
dunida dacaladeeda oo waagaas ganacsi ahaan loo keeni jirey.
Sawirada waxaa ugu muhiimsanaan doona boqoradii Boonta,
qoysaskoodii, dhismayaashooda, weelashoodii iyo xoolhii ay
dhaqan jireen iyo weliba geedka fooxa iyo qalabkii kala duwanaa
ee lagu cabiri jirey.
Waxaa dhula Boonta laga heli
jirey waxa uu caqliga biniaadamku ku xasilo oo ah nolosha
Maadiga ah iyo Ta Ruuxiga ah. Maadigu waa nolol aan dhib badnayn
oo uu qofku wuxuu rabo uu ka helo welwel la’aana uu seexdo.
Waana ta keentay in hodantinimada taalay ay Faraaciintu sahan
dheer u soo galaan si ay iyana markooda u ceeshaan. Ta Ruuxigu
waxay ahayd in Faraaciintu ay ku tilmaami jireen dhulkii
Illaahyada(Ta Nteru). Dadka kale ee deganaa bariga dhexena ilaa
Shaam safaro laga soo dirsan jirey si ay u helaan Fooxa ay u
qiiqiyaan meelaha ay ku cibaadeysan jireen
Waa dhulkii Boonta (Puntite, Punt, Pont, Phunt, Poenit, Poenite,
Phut, Put, Poeni), Waa dhulii Tumaalada (Mesnitu), Waa dhulkii
Yibraha, Waa dhulkii Midgaha!
Waa fac hore waa kumaankun qarni ka hore taariikhda maanta iyo
abtirsiimaha dhow ee Soom aalida. Waa wax lagu heli karo uun
keliya qodid iyo baarid iyo dhulka oo hadla kana duwan
quraafaadka iyo sheeka xariirta Ajigu isugu sheekeeyo. Waa
ilbaxnimo aysan cidinka caburin Karin.
Haddii Ajigu maanta ka sheekeyn lahaa kumaan kun sano oo ay
abtirsiimadiisu gaarto waxaan oran lahaa Boontu waa iyaga,
laakiin 500 sano ma dhaafsiisna. Waayo sida ay Ajigu
sheeganayaan Geedkii Daarood ka soo degay baa weli qoyan oo
laguu tilmaamayaa! Qabrigiisii baa la siyaartaa oo la yaqaan,
Qabrigii Hawiyaha ayaa la yaqaan oo la siyaartaa! Qabrigii
Sheekh Isxaaq ayaa la siyaartaa oo la yaqaan! Qabrigii Awmirifle
ayaa Harar ah ! Waxaaba la yaab leh markii la yidhi Ajigu isagoo
nool keliya laan dheere maaha ee xataa lafihiisa maareystay ee
ciida ka hoos maray ayaa sida miskiga u uraya oo la dooni mayo
lafo kale oo uraya in la agkeeno! Waa cunsiriyada iyo takoorka
meeshii ugu danbeysay in loo diido Muuse Dhariyo in ay
Laandheere Isxaaq ka agdhistaan qabriga awoowahood. Waayo
ujeedadu waa Adduunka haddaad ku ciilnayd Aakhirana waad ku
ciilan tahay oo cidina ku dooni mayso. Ajigu wuxuu na barayaa
Adduunka laguma rabo Aakhirana laguma rabo sidaa daraadeed
qabriga awoowgeen qurunkiina nooga fogeeya!
Haddaba haddiiba la yaqaano
qabriyaasha ay ku duugan yihiin Ajiga awoowayaashood iyo
meelihii ay marmari jireen, imisa qarni, sano, bilo ama cisho
ayaa ka soo wareegtay Ajiga Awoowayaashii? Anigu waxaan qabaa in
Ajiga oo aad isu dhaldhalay iyo iayagoo kaashanaya Abtiyaashood
ay dadkii kale cirib tireen ama qixiyeen sidii lagu sameeyey
Boonta, Ajuuraanka iyo Maadaanlaha iwm. Waxaa la oran karaa in:
Ajiga awoowayaashood, Boontii
kumaankunka fac jirtay iskaba daaye, ay ka facweyn yihiin dadka
degan magaalooyinka Xamar, Zaylac iyo Harar maadaama dadkaasi
abtirsiinyadii ka luntay oo ay ku abtirsadaan magaalooyinkaa ay
degan yihiin!
Boonta waxaa laga soo doonan jirey Haraga, Dahabka, Baal goroyo
iwm. Ilaa maantana xirfadii ay waagaas ku amaanaayeen ee
adduunku u soo raadsan jirey bay weli ku shaqaystaan. Haddaba
Ajigee Tumaal ah? Ajigee goroyo iyo Sagaaro xoolo u tahay?
Ajigee xirfad iyo farsama garanaya?
Waxaa halkaa ka bidhaamaya in
magaca asalka ah ee dhulkan loo yaqaanay uu yahay sida ku qoran
qasriga weyn ee ay dhisatay boqoradii Xidshabsuud ee
Dayrul-Baxri kaasoo ah Dhulkii Boonta dadkuna waa Dadkii Boonta
oo dhulkaa loogu magac daray sida Xamar iyo Reer Xamar iwm.. Mar
haddaad qadiim tahay ma xafidi kartid abtirsiinso is daba taxan,
waxaana xaqiiqa ah in dadka Ajigu quudhsadaa aysan qabiil lahayn
oo waxaa loogu magac daray farsamadii lagu arkay iyagoo
sameynaya!
Dunida horu martay waxaa laysku
tix geliyaa hadba farsamada qofku leeyahay iyo inta aqoontiisu
le’eg tahay. Dawladuhuna waxay ka doortaan farsamada ay aslka u
leeyihiin ta doolka ah ee kaga timaada dibeda. Dadkuna hadii uu
meel marti ama qaxooti ku yahay waxaa wanaagsan in uu tixgelin,
mahadin iyo is ururin la yimaado. Soomaalida Ajiga waxay ka sii
abaal daran yihiin sidii Reer Yurubkii u qaxay Ameerika ee
qabsaday kadibna markii ay dadkii dhulka lahaa ka barteen
farsamadii iyo sidii loogu noolaan lahaa Dalka Cusub ee ay
tageen ayay dadkii Cali Beesteenka ahaa ee wadanka lahaa intay
baabiiyeen intii yaraa ee ka fiigtayna xero u oodeen oo ku
yiraahdeen intaasaad wadanka ku leedahay ee ha ka soo bixina!
Iyagaaba dhul siiyey!
Waxaa layaab leh sida uu Ajigu
u fikirayo oo uu isugu raacsan yahay wixii xumaan ah ee ay
sameeynayaan oo aysan isu qabanayn waayo waa dad isku meel ka
soo jeeda simadey doonaan iyo qabiilkay doonaan ha sheegteen.
Akhri qoraalkii hore ee “Ajigu waa mid, Midgaankuna waa kan
kale”. Waxaad ka fahmasaa qoraalkan in Ajigu wada Samaale yahay
oo abtirsiimadan dheerina ay iska sheeko xariir tahay. Waagii
hore iyo hadaba wuxuu ajigu isticmaali jirey takoor dhinacya
badan oo ay ka mid yihiin: Jinsi Takoor, Timo Takoor, Af Takoor,
Guur Takoor, Xirfad Takoor, Midab Takoor, San Takoor, Caqli
Takoor iyo Gudniin Takoor. Takoorkaa kore wuxuu ku dhacayey dad
nool oo socda, laakiin hadda Ajigu wuxuu la soo baxay takoor
cusub oo ah Qabri Takoor iyo Mayti Takoor!
SALAAMAAD MIN KULI AAFAAT
C/Rahman Eelay
eediran@yahoo.com
QORAALADII HORE EE EELAY