Sida la xaqiijiyey ammin ku
dhow 30 saacadood ka dib ayaa xabsiga lagasiidaayey suxufiyiinta iyaga oon wax
maxkamada la keenin sidoo kalena aan xitaa xariggooda oobbiga ama faylka
dacwadaha lagaliyo ee saldhigga ay ku xirnaayeen aan la marin. Si fudud ayaa
loogu sheegay in ay iska baxaan oo aan wax dacwada loo haysan. Sida xaqiiqda
ahna, mas’uuliyiinta garsoorka ee Gobolka iyo dagmaduba waxay caddeeyeen in
aanay la socon xarigga Suxufiyiinta. Taliyaha qaybta booliska ee Gobolka iyo
guddoomiyaha maxkamadda darajada Koowaad ee gobolka Mudug ayaa labaduba
xufiyiinta hortooda ka caddeeyay in aanay waxba kala socon oo xataa aan la
ogaysiin xariggooda.
Sida xubno booliiska saldhigga
ka tirsani ay tibaaxeen cidda kaliya oo amarka suxufiyiintaa bixisay ayaa la
xaqiijiyay in uu ahaa Duqa magaalada Gaalkacyo Xuseen Yabaq oo amar aan qoraal
ahayn ku dalbay xarigooda. Intaa waxaa dheer in mid ka mida suxufiyiintu uu
goobjoogka ahaa iyadoo Duqa magaaladu uu si hanjabaada ugu amrayo askarta
saldhigga in ay qolyare (qol ciriiriya oo maxaabiis doora laysugu geeyay,
nadaafaddiisuna aanay fiicnayn) ku ridaan.
Xilligii la soo daayey weriyayaasha waxaa
hanjabaad iyo digniin kusii sagootiyay Duq Xuseen Jaamac Yabaq, oo mid ka mida
suxufiyiinta kula kulmay albaabka hore ee saldhigga oo uu kasii baxayay,
waxaana sidoo kale la ii xaqiijiyay in ilaa maantadan sadaradani qormayaan ay
socoto hanjabaadda uu Duqa magaaladu u gaysanayo suxufiyiintii xabsiga laga soo
daayay.
Haddaba waxaa la yaable sababta Duqa
magaalada ku qasbaysa in uu ku kaco fal aan sharciga waafaqsanayn oo heerkaa
gaarsiisan isaga oon haba yaraatee tixgalin qawaaniita garsoorka iyo sharciga u
dagsan maamulka dowladeedba. Sidoo kalena tallabadaasi waxay xad-gudub ku tahay
xuquuqda asaasigaa ee muwaadinka. Waxaa layaab kale ah sida bareerka ah ee
mas’uulkaasi u quursaday hay’adihii garsoorka ee gobolka ee uu shaqadoodii u
gacan dhaafay, isagoo xitaa u quuriwaayay inuu wargaliyo mas’uuliyiinta uu
mas’uuliyaddooda ku xad-gudbay ee shaqadoodii gacan togaaleeyay dharaar cad.
Soomaalidu waxay ku maahmaahdaa “Afeef
hore lahaw ama adkaysin dambe”. Haddii Duqa magaalada iyo ragga kale ee
fartu ku godan tahay ee hantidii qaran ee la xaraashay shacabkii lahaana ku
daba joogaan, xisaabna ka doonayaan, ay dhib sadaan way diimaha dadka,
qoraallaadda sahanka u ah xaqiiiqo raadinta iyo baadi goobga hantida qaran ee
ummadda, suxufiyiintuna hormuudka ka yihiin, ciddii ka hadasha ama wax ka
qortana xabsiga lagu asturo, saw ma aha fulaynimo iyo kalsooni-xumo ay
muujiyeen kuwii hantida ummad ku dhaqday? Hadday sidaa deg-degga ah u damqan
ogyihiin una adkasi xunyihiin, maxaa markii hore xisaab la’aan xoolaha
umaadda (Xero-Daraawiish) u geeyay? In ay marka hore cantuugo weynaadaan
marka dambana maxaa naloo sheegayaa ka qayliyaan oo dad la xiro saw gardarro
aan geed loogusoo gabban ma aha?
Maxaad u xisaabtamaysaa, xoolahaagana u
tirsanaysaa, haddii lagu yiraahdo ama laguu xirto saw gardarro kale, anaa iri
iyo kaa xoogweyni ma aha? Kaa xoog weynise miyay soconaysaa? Saw wixii rag hore
eedeen maaha? Allow yaa taariikhda wax ka barta.
Xaglo geel wax gunti lagaliyo ka weyn.
Xero-daraawiishna wax suxufi la xiro ku baa’ba’a ka weyn. Xero-daraawiish
warkeeda Soomaali oo dhan ayaa haysa, xisaabteedana ufadhida, waayo waxay ahayd
hanti ummadeed oo lawada lahaa lana wada ilaashanayo, iskaba daa kuwii
sabadkooda lagu qashaye (reer Gaalkacyo).
Haddii ay mas’uuliyiintii
xaraashku hantidaa qaran ee ay xaraasheen ay hanti kale oo qaran noogu
baddaleen oo ay noo taal, iyo haddii ay caddaan noogu hayaan midba, diyaar
ayaan uga nahay inay xisaabteeda naga shaafiyaan. Haddii kale oo ay dhunsadeen
oo ay dhaqdeense maxay ku diidayaan in la sheegsheego inta arrinku af un ku
siman yahay ee shacabku yeelanayaan awood ay kusoo horfariisiyaan
mas’uuliyiintaa xaraashka garsoorka iyo caddaaladda ee si ficila loola
xisaabtamayo. Madaxda xaraashku afkooda may iska qabsadaan iyagaaba buro sidee.
Maxaa xarigga iyo caga juglaynta suxufiyiinta u diray?
Sidii abwaan Cali Sugulle ku
qaylinayay dabayaaqadii lixdannnadii iyo horraantii toddobaatannadii, malaha
ayay suxufiinta maantana markooda cod dheer kor ugu dhawaaqeen. Tolow
suxufiyiintu masii wadayaan dhawaqa mise cadaadiska mas’uuliyiinta xaraashka
ayay u dhabar godi doonaan? La arki doonee.
Suxifigii haddaba sidaa usoo
gudbiya dareenka iyo tabashada dadkiisa ma dambiilaa? Mise xabsi buu mudan
yahay? Duqa degmaduse maxay tahay sharciga iyo qiilka u bannaynaya inuu sidaa
yeelo ee uu u adeeg saday xarigga suxufiyiinta xaqa la dhawaaqay.
Laba kee tahay haddaba sababta uu Duqa sidaa
u yeelay;
1. In aanu Duqu aqoon kana war la’yahay
sharciga iyo nidaamka garsoorka ee dalka, oo aanu u warhaynba habka dacwaynta
muwaadinka iyo nidaamka loo maro xaggiisa. Sababaha muwaadinku xarig ku
mutaysan karo iyo hay’adaha ku shaqada leh. Hannaanka garsoorka loo mariyo
dacwaysanaha iyo cidda qaadda dacwaddiisaba. Waayo halkan duqii isagaa wax
dacwaynaya, isagaa haddana dacwaysanihii soo xiraya, haddana xukumaya oo xitaa
qaabka loo haynayo iyo sida loo haynayo intaba amraya, isagaa dambi baare isu
ah oo waraaqihiisa soo samaysanaya, siina sheegaya in xilligii uu doono dib wax
usoo xiriran karo.
2. iyo In uu iskalaba weyn yahay sharciga iyo
qaanuunka dalka ee ka yaal garsoorka ee loo qayday habka garsoorka madaniyiinta
loo mariyo, tallaabadan dambe oo laf ahaanteedu salka ku haysa aqoon xumo iyo
kibir jaahilnimo ka dambayso.
Beryahan dambaba waxaynu aragnaa mas’uuliyiin
heer walba leh oo qaanuunka iyo dastuurka dalka aan wax ixtiraama uhayn siday
doonaanna ugu tunta, shacbiguna dhibaato iyo cadaadis arxan darro ah kala
kulmaan.
Kuwani waxay sharciga iyo dastuurkaba malaha
u haystaan in ay yihiin hadba sida qofka mas’uulka ahi ka yeelo ee maankiisa ka
helo, tallaabo kasta oo ay qaadaanna ay shirciba tahay.
Haddaba suurta gal ma tahay in duqa magaalada
Gaalkacyo uu madaxdan sidaa aaminsan ka mid yahay? Aqoon ama waayo-aragnimo
intee le’egse u leeyahay sharciga xagga garsoorka, nidaamka maamulka iyo habka
guud ee dawladnimoba?
Bal aan isku dayno in aan sadarro aad u
kooban wax kaga tilmaanno takhasuska gaarka ah iyo shaqooyinkii uu soo qabtay
duqa magaalada gaalkacyo Xuseen Jaamac Yabaq, xilliyadii kala duwanaa ee dalku
lahaa dawladda dhexe iyo xilligii burburkaba intii aanu Dowlad Goboleedka
Puntland u magacaabin mas’uuliyadda uu waqtigan Gaalkacyo ka hayo.
Mudane Xeseen Jaamac Yabaq
horraantii toddobaataneeyadii (sida loo badinayo 1970 kii ) ayuu ka mid noqday
ciidamadii qalabka siday ee xoogga dalka Soomaaliyeed, gaar ahaan ciiidamadii
cirka. xilliyadii uu soo dhawaa dagaalkii Soomaaliya la gashay Itoobiya 1977
kii, xuseen waxay raggii aqoonta u lahaa ee ciidanka lasoo ahaa ku tilmaameen
inuu ahaa askari ujajaban shaqadiisa, waxa uuna ciidamada ka gaaray darajada
saajinnimo. Inyar kadib asaaskii Jabhaddii SSDF, sannadkii 1979 kii ayuu Xuseen
Ciidamada ka baxsaday, isagoo ku biiray Jabhaddii SSDF ee Xarunteedu ahayd
Itoobiya. Xuseen, Jabhadda dhexdeeda waxa uu ahaa xubin caadi ah oo aan sidaa
caan usii ahayn. Isaga iyo saaxiibadiisii kale ee jabhadduna waxa ay ku
taamayeen in ay mar un qoriga caaraddiisa xukunka kaga maquunin doonaan Maxamed
Siyaad, Xaruntii Jaalle Siyaad ee Villa Soomaaliyana gacanta ku dhigi doonaan,
kuraastii quruxda badnayd ee tiillayna mar un ku dangiigsan doonaan. Waxaase
riyadaasi galbatey markii hoggaankii sare ee jabhaddu laba u kala jabbay oo
xuseenna labadii garab mid ku biiray. Aakhirkiina khilaafkii jabhadda oo
meelsare gaaray wuxuu keenay in madaxdii jabhadda qaar kamida oo guddoomihii
jabhaddu ku jiro xabsiga la dhigo, iyadoo ragga la xiray ee garabka
guddoomiyaha ka tirsanaa Xuseen ka mid ahaa. Xabsi sannado qaatay kadib, Xuseen
waa lasii daayay. Guddoomiyahoodii iyo rag kaloo la xirraaba waxaa bannaanka
usoo saaray jabhaddii EPRDF ee qawmiyadda Tigrega ee xukunka ka tuuray kolonel
Mingistu.
Intii xilligaa ka dambaysay
xuseen wuxu ku noolaa Gobolka Mudug oo uu degaan ahaan kasoo jeedo. Horraantii
sagaashannadii Waxa uu ahaa xubin tolkii ku jeclaayeen sidii hagar la’aanta
ahayd ee uu uga qayb qaatay dagaalkii sokeeye ee ka socday gobolka Mudug.
Jabhadihii isku hayay dirirtii Mudug waxay ugu dambayntii sannadkii 1993kii
guddoonsadeen heshiis nabadeed. Waxaa xusid mudan in xuseen ahaa shaqsi si
hagar la’aana ugu dadaalay hirgalinta nabaddii lagu heshiiyay, dadaalkaa
shaqsiyadeed ee xagga nabadda uu ka gaystay oo amaan mudan waa mid dad badani
ilaa iyo maanta Xuseen Yabaq ku tix galiyaan. Maamulladii kala duwanaa ee
gobolka soo marayna, Xuseen inta badan wuxuu ka mid ahaa mas’uuliyiinta sare ee
dhina ammaanka qaabilsanaa. Hawshaa oo uu xuseen soo waday ilaa intii looga
magacaabey duqa Magaalada Gaalkacyo. Sannadkii 1999 ayaa Xuseen loo magacaabay
duqa magaalada Gaalkacyo ilaa maantana uu baaqi ku yahay. Xuseen intii uu duqa
Gaalkacyo ahaa waxaa shaqada maamulka degmada iyo ka gobolkaba ka tegay afar
xoghaye dowlad hoose, iyo laba guddoomiye gobol, kuwaa oo sida la sheegay qaar
koodna caddeeyeenba sababsaday wada shaqayn la’aanta iyo isqabasho joogtaa oo
iyaga iyo duqa dhexmaray.
Isku soo duuboo waxaa la
caddeeyay aqoonta kaliya ama waayo aragnida ugu badan ee Duq Xuseen leeyahay in
ay tahay tan ciidamada sidaan hore usoo sheegnana darajo hoose ka gaaray
xilligii dawladdii Kacaanka iyo tii jabhaddaba.
Waxa nasiibdarro ah in duq Xuseen oo ka mid
ahaa raggii ka soo horjeestay xukunkii xadgudubyada badnaa ee shacabkiisa ku
tuman jiray ee kacaankii millatagu, uu maanta isagii gaysanayo wax lamida wixii
isaga raggiisu sheegi jireen in ay xukumaddoodii kula dirireen. Sow ayaan daro
ma aha in wariyeyaal muwaadiniina oo ra’yigooda xortaa ka run sheegay in
xorriyad ka qaadistooda, cabburinta iyo caddaaladdarida lagu sameeyayba uu
maanta mas’uuliyaddeeda leeyahay nin ka mida ah raggii qoriga qaatay ee
shacabka u sheegi jiray in ay ka gilgisheen xadgudubyadii xukumaddii kacaanku
ku haysay shacbigooda ee cabburin, xarig (inta hadda Duqa Gaalkacyo lagu
eedaynayo) iyo dil sabab la’aana intaba lahaa. Waxay noo sheegi jireen in ay
qoriga u qaateen in ay dulmigaa shacabka uga gargaaraan.
Waa yaabe meeye wixii ay noo sheegayeen
raggaasi? Miyaan shacabkan ay maanta dulminayaan aanu ahayn kii shalay
gargaarka mudnaa ee dartii dagaalka loo galay? Mise shacabkan ayaan kii shalay
ahayn, istaahilinna gargaar iyo caddaalad?
Waxaa ayaan darro weyn ah iyadoo maanta laga
joogo 14 sano wax ku dhaw dhiciddii dawladdii kali-taliska ahayd ee millataga,
ay maantaa raggii shalay mucaaradka ahaa iyagoo xor ah dadkoodiina utalinaya ay
yihiin kuwa iyagu maanta dulminaya shacabkoodii ee ku amar ku taaglaynaya,
qofkii hadla ee dhibaatada ka dhawaaqaba afka jabinaya xarig xorroiyad
la’aaneed iyo hantidii dadka oo har cad hortooda lagu xaraashto isugu daraya.
“Qabta oo jeelka ku tuura” waxan ahayn sowtan ragga Duq Xuseen ka midka yahay
afkoda laga la’yahay.
Mise duq Xuseen iyo raggiisaa
ka mid ahaa intii horseed la’aanta hayaantay ee hugunka, soo baxaydii iyo waa
wareydii barbaarta tolka ee gadootay ka baxaysay run mooddey? Mise waxaa laab
qaaddey baroortii hablaha raggoodii la xidhay ama la laayay isagoo ka war la’
waxa meesha loo tagey iyo ujeeddadii fogeyd ee laga lahaa? Mise intii na
hoddeysay ee ujeeddo badanta ahayd ee middiyaha qarsoon hoosta ku haystay,
xaalkooduna aanu dhaafsiisnayn inay kursiga iyana markooda boobaan oo Jaalle
Siyaadyo Cusub noqdaan sidiisiina shacabka u dulmiyaan (sida maanta muuqataba)
ayuu ka mid ahaa?
Haddaan arrinku labadaa midna ahayn bal eeg
waxa Xuseen Jaamac Yabaq iyo kuwa la ayniga ahi ay ku aqdaamanayaan iyo sida ay
shacabkooda u dhibayaan maanta.
Weliba kaaga darane Duq Xuseen saasuu iskula
mudan yahay oo ku doonayaa in uu mas’uuliyad ugu sii hayo shacabka Gaalkacyo ee
uu sidaa udulmiyo, xarriggana kala daalayo kii yiraahda “hantidaydii aad
xaraashteen iyo canshuurtii aan bixiyay meel iigu sheeg”, ama kuwa yiraahda
“maxaan canshuur bixinnaa intii aan hore ubixinayba wax nooguma qabataane”.
Odagu sidaasuu rabaa inuu Duqa degaanka kusii ahaado.
Mar sii horraysayna waxaabu caddaystay inuu
hunguri ka qabo in uu sii ahaado Duqa Maamulka dawladda hoose ee Gaalkacyo.
Sida Gaalkacyo laga ogsoonyahayna wuxuu Duqu olole iyo loolan ugu jiraa
doorashooyinka la sheegay in dawladaha hoose ee Puntland laga qabanqaabin doono.
La arli doone.
Xad gudubyada la gaysanayo
markaad eegto, saw ragga imminka taliyaa “ka dar oo dibi dhal maaha” saw
xukunkii kacaanka iyaguba baro ma dheeraan. Saw dad badani maanta Ilaah ka
baryi maayaan in xukumaddii hore usoo celiyo, illeen wax dhaamay waayeene.
Marka Cali la arko Warsamow maandhow” saw xaalka maanta nala baday sidaa maaha.
Marka Yabaq iyo saaxiibbadii taliyeen, Maxamed Siyaad iyo Xertiisii, shariif
dheh. Yaa arkay maxamed siyaad oo dhul dawladeed xaraashanaya, mid uu usoo
celiyo maa hane? Yaase arkay maxamed siyaad oo xashiish beeraya ama bad
xaalaufinaya? Xumaanta kalaase badnayd iyo shacab cabburinta, waase laga baray
laga badi.
Waa xaqiiq in sidii loo nacay
raggii xukumaddii hore horseedka u ahaa kuwanna loo nacayo. Taariikh xumo iyo
magac ba’ayna ay dhaxlidoonaan sidii ay dhaxleen saxiibbadoodii ka horreeyay ee
Kacaankuba. Maxaa yeelay kuwii hore dadka, dalka iyo diintay dulmiyeen, idinna
sidii oo kale iyo si kasii liidata ayaad waddaan. Kuwaa shacabkaa riday idinna
waxaad sugtaanba waa shacabka oo ka gadooda cadaadiska aad ku haysaan iyo ku
tumashada xuquuqdooda ee aad caadaysateen, aakhirkana furka tuura, sidaana
kusoo afxira maalmaha xanuunka badan ee amar kutaaglayntiinna.
Haddii madaxda maanta ee Duq
Xuseen ku jiro ee mucaaradka soo ahaan jiray, ay qoriga deegta saareen oo ay
dagaalameen shalay markii ay la dirirayeen Maxamed Siyaad, iyana hadday wax
dulminayaan maanta, shacabku qori ha u qaato kuwanna marna anigu ku talin maayo.
Waayo qorigu xalka ugu wanaagsan oo is baddal lagu gaaro ka mid maaha.
Waddooyin kalaa bannaan kuwaasoo qoriga ka xoog badan shacabkana uga kharash
yar ugana sahlan.
Guud ahaan xarigga sharci
darrada ah iyo xadgudubyada ka dhanka ah xuquuqda dadka ee mas’uuliyiin badan
oo Dawlad Goboleedka ka tirsani caadeysteen khasatan xarigga loo gaysto
suxifiyiinta oo dhaqan iyo moodo hirgalay ka noqday Puntland, waxay dhaawac
weyn u geysan karaan sumcadda iyo magaca maamul-goboleedka Puntland. Waxay
kaloo meel-ka-dhac iyo xadgudub ku tahay xorriyadda saxaafadda iyo ra’yiga madaxa
bannaan, taas oo xeerarka dunidu xaaraantinimaynayaan in lagu xad-gudbo
Waxaynu ognahay in axdiga
dawlad goboleedka ee lagu heshiiyay uu damaanad qaadayo xooriyadda hadalka ama
fikirka iyo madaxbannaanida saxaafadda. Ma dhigayo axdigu in muwaadin la iska
xirto isagoon xariggiisa maxkamadi amrin ama aan dambi farakula jirin.
Waa ayaan darro in Soomaaliya
goboladii maamul hoosaad samaystaaba ay ku fashilmaan fulinta ballanqaadyada
axdigoda ku qoran ee damaanad qaadaya madaxbannaanida saxaafadda iyo xorriyadda
fikirka madaxabannaan.
Anigoo aad uga xun xarigga
afduubka ah ee maxkamadla’aan xorriyadda looga qaado suxufiyiinta, sababta lagu
haystaana tahay fikradohooda oo ay gudbiyeen wixii ula muuqday dan guud, waxan
la qabaa bareeraha uu arrintaan ka jeediyey wasiir-ku-xigeenka warfaafinta
ee maamulka Puntland, tilmaanta uu xarigga suxufiyiintii labada ahaa ee
Gaalkacyo dhawaan lagu xiray uu ku tilmaamay tallaabo xad-gudub ah, sharcigana
aan waafaqsanayn, isla markaana dhalin karta iska hor-imaad ka dhex dhaca
maamul-goboleedka iyo bahda saxaafadda haddiiba waxa lagu haystaa yihiin
cabbiridda fikradohooda ku wajahan ka run sheegga baahida horumarinta
degaankooda iyo dhaliilaha ka jira, taas oo ah waajibka suxufiga xilkaska ah
meel uu joogaba.
Saxaafaddu waxaanu ognahay in
ay tahay awoodda afraad ee ummadi yeelan karto. Iyadoo saddexda kale yihiin
Golaha Xukuumadda ama fulinta (executive), Wakiillada dadka ama sharci dajinta
(legeslative or representative) iyo Garsoorka (judiciary).
Ugu dambayntii waxaan
hay’adaha garsoorka ee Puntland ka codsanayaa kuna dhiirri galinayaa in ay ka
daba tagaan xad gudubyada loo gaysto muwaadiniinta ay ilaalintooda sharciga ah
u jiraan, ayna caddaaladda mariyaan muwaadiniinta tabanaya caddaalad-darrada,
gaar ahaan labadii suxufi ee u dambeeyay (Aaden Nuur iyo Daahir C/qaadir) ee
Gaalkacyo Duqeeda magaalada isaga xirtay iyagoon xarigooda wax maxgamad ahi
amrin, dambi ay faraha kula hjireenna lagu helin.
Suxufiyiinta meel kasta oo ay
joogaan waxaan kula dardaarmayaa in ayan cidna uga tanaasulin ka runsheegidda
waaqica dhabta ah iyo cabbiraadda fikirkooda xorta ah ee ay kusoo badhigayaan
dhaliilaha jira ee toosinta u baahan, iyo tilmaamidda horumarka bulshada ee
guud, isla markaana waxaan ku boorrinayaa in ay isaga fogaadaan waxyaabaha
sumcaddooda iyo shaqadooda wax yeellaynaya ee eexda, qabyaallada, nin
jeclaysiga iyo caadifadda ku salaysan ee aan wax ku kordhinayn danta guud. Waa
in ay xarigga, cabburinta iyo caga-guglaynta joogtadaa ee xilliga xun ku
lammaansan u dhabar adaygaan oo ayan ka weecin yoolkooda ah gaaridda ummad xor
ah oo dimoqraadi ah una bisil dood wadaagga iyo is-cabbiraadda xorta ah.
Mar kale, waxaan guud ahaan
maamullada ka jira degaannada Soomaalida ku boorrinayaa in laga waantoobo
lagana ilbaxo cabbudhinta joogtada ah ee lagu hayo suxufiyiinta iyo ra’yiga
xorta ah.