Cudur daar:waxaan uga cudur daaranayaa qoyska reer
sheekh cabdille xasan oo ah qoyskii sayid max’ed cabdulle xasan ee ku kala
fidhidhsan dunida daca ladeeda inay ii cudur daaraan haddii ay ka xumaadaan ka
hadalka arinta sayidka,waayo waa suurto gal inaysan raalli ka ahayn,anna aanan
xog-ogaal u ahayn.ninka xumaan doonaya cidina cudur daar weydiisan uu
maayo,qofkase sidayda oo kale ay dhibayso ka been sheegidda iyo dhalan rogidda
taariikhda sayidka iyo guud ahaan waxyeellaynta culumada sharafta leh iyo dadka
aan hadda noolayn een is difaaci karin wuuu ku khasbanyahay inuu cudur daar
weydiisto ciddii uu is leeyahay si gaar ah ayay arintaas u taabanaysaa,sidaas
si la mid ah ayaan cudur daar u weydiisanayaa cid kasta oo uu qoraalku taabto
ama tilmaamo wax iyada ku aadan.
Dad badan oo isugu jira dhallinyaro iyo dad waaweyn ayaa
meel isugu yimid,waxayna wax iska weydiiyeen maqaal uu qoray nin leh saddex
magac oo quruxsan shaafici xasan max’ed oo ay aad u kala duwanyihiin
magaciisa,cunwaanka uu astaanta uga dhigay maqaalkiisa oo ah
Wadaaddadu ma Dad
baa Mase Waa Diin? iyo waxa ka dhadhamaya uurkiisa oo ay caddayn
u tahay sharaxaadda uu bixiyay.
Cilmigu waa intuu Alle yidhi,intuu rasuulku yidhi(swc)iyo
wixii dhaqan ahaan looga soo gaadhay asxaabta,wixii intaas kasoo hadha waa
aqoon farsamo oo aysan noloshu ka maarmin,ninkeedase aan lagu tilmaami karin
mid wax yaqaanna haddii aysan aqoon diineed u wehlinin,waana taas midda
sababtay mudane shaafici oo sida qoraalkiisa ka muuqata isu arka aqoonyahan in
ay maskaxdiisu keeni weydo magac ku aadan maqaalka uu ka hadlayo.
Dadkii arinta ka faallooday ninba wax gooni ah ayuu ku
tilmaamay shakhsiyadda walaalkeen shaafici,ilaa ay qaarkood gaadhsiiyeen meel
aan munaasab u ahayn qof wata saddex magac oo noocaas ah.
nin baa yidhi,aabihiina gabay buu diin u yaqaanay,isaguna in
aysan waxba uga bilownayn sida uu u hadlay ayay ka muuqataa.
waxaa dadkaas ka mid ahaa saddex dhallinyaro ah oo ay
sheekh cumar faaruuq isku qoys yihiin,midna uuba abti u yahay,waxaan
dhallinyaradaas si gaar ah u weydiiyay hal su’aal ah oo ahayd: maxay idiin la
muuqataa af lagaadada culimada loo gaystay?.
Kii 1:aad wuxuu yidhi:nin walbo wuxa uu aabihii iyo
awoowayaashii ka soo gaadho ayaa u ah dhaxal sugan iyo dhaqan wanaagsan oo
saldhig u noqda noloshiisa oo dhan, ninkanna in uusan aabihiis aqoon diineed ka
dhaxlin way muuqataa,waxa uu ku hadlayna wax kasoo qaad malaha..
Kii 2aad: oo ahaa ninka ay sheekha walaashiis dhashay ayaa
yidhi:waxaa su’aashaas ka haboonayd in aad na weydiiso maxay culumada
soomaaliyeed ee qof iyo qabiilba leh sheekh cumar faaruuqna ka midka yahay uga
fogyihiin kaalinta hoggaaminta soomaaliya?.
Asagoo hadalkiisii sii wata kana jawaabaya isla su’aashii uu
isagu soo jeediyay ayuu yidhi;kitaabkii alle ayaa kaalinta ka fog,sidaas
daraadeed dadkiisana kaalinta way ka fogaanayaan, af lagaadada uu culamada u
gaystay shaafici waxa ay qayb ka tahay dagaalka lagula jiro kitaabka ilaahay
iyo dadka xanbaarsan,ninkaasna dadka aragtidaas ka duulaya ayuu ka mid
yahay,arintiisana waa war la qabo xiiso ma leh.
Kii 3aad: ayaa yidhi:ma doonayno in nalaga dareemo dhaqanka
qabyaaladeed ee ka muuqda ninka qoraalkan sameeyay mid la mid ah,jawaabna waxaa
ugu filan intii ay dad badan yidhaahdeen,sheekh cumarna waa sheekh
soomaali,waana sheekh islaam.dhamaad.
Marka aad wax qorayso waxaa loo baahanyahay,in lagaa helo
waxyaabo lagama maar maan u ah wax qorista sida:
-in aad tahay nin dhexdhexaad ah arintiisana ay aragti ku
egtahay.
-in aad leedahay aqoon kugu filan oo sahasha in aad ka
badbaaddo gabi dhac waxyeelleya kalsoonida qoraaladaada oo dhan.
-in aad xog buuxda ka hayso waxa aad ka hadlayso si
muuqaalka iyo dhadhanka qoraalku u noqdaan kuwo macaan soo jiidashana leh.
-in shakhsiyadaadu u muuqato mid sharaf leh ,edebna badan si
ay u badbaaddo kalsoonida ay dadku ku qabi karaan qoraalkaaga.
Geesi waa ninka aan xaqa ka waabanin runtana sheega,waxaa
tilmaantaas ka duwan ereyga Haamaan oo la wada garanayo,soomaaliduna ay u
isticmaasho ninka wax is dabo marinta badan ee runta ka durugsan,ama haddii si
kale loo yiraahdo turufatooraha ah.geesi iyo haamaan waa labo erey oo leh macne
kala duwan oo aan isku meel gali karin.in labadaas erey uu hal tilmaan ah u
wada adeegsado,waxa ay muujinaysaa inuusan mr:shaafici aqoon u lahayn erey
bixinta luqad ahaan ay dadkiisu adeegsadaan.
Sayid max’ed c/lle xasan,wuxuu ahaa halyeey soomaali
ah,muslim ah,geesi ah oo aan qawl jilicsan la qaabilin gaalada iyo gaalo
raacyada.wuxuu ahaa nin ka danqaday in uu weheshado dhaqan xumo ay gaaladu ku
wadday dadka soomaalida ah,taasoo ay dugsanayeen kuwo badan oo uu walaalkeen
shaafici hadda u arko inay wanaagsanaayeen.waxaa hubaal ah inuusan sayidku iska
dhigaynin nin diini ah ee uu ahaa caalim si aad ah wax uga bartay culuumta
islaamka,iyadoo ku dhaqankeedana uu qayb muhiim ah ka ahaa noloshiisa qofeed.
Markii uu dalka yimid ee uu arkay dhaqanka xun ee ay
wakiilada kaniisaddu ku fidinayeen bulshada soomaaliyeed dhexdeeda,ayuu qaatay
go’aan ah in uu la dagaalamo gaaladii isticmaarka ahayd ee ka danbaysay
saldhigana u ahayd ololaha dhaqan badalidda iyo diin baabi’nta ee lagu waday
shacabka soomaalida .
si ay arintiisa ugu suurto gasho sayidku wuxuu abaarihii
1897kii kasoo anbabaxay magaalada barbara isagoo ay la socdaan koox culumo ah
oo aragtidiisa mid la mid ah qabay,wuxuuna salka dhigtay ceelka lagu magacaabo
qoryo weyne oo burco agteeda ah,isla markiibana wuxuu xiriir degdeg ah
la yeeshay qaybo badan oo ka mid ah culumadii islaamka ee kale ee deegaanka
joogtay.tashi dheer kaddib wuxuu sayidku culumadii si kama danbays ah ugu
bandhigay in uu jihaad islaami ah la gali doono cadawga islaamka ee dalka jooga.
Tallaabadii xigtay ee uu qaaday waxay ahayd,dhisidda
ciidankii ugu sharaf badnaa taariikhda soomaalida ee lagu magacaabi jiray
daraawiish,arintaas oo taf ka nax iyo anfariirba ku noqotay qaybihii
isticmaarka soomaaliya haystay iyo dhogor ka soomaligii qawl iyo ficil labadaba
kala jiray .
Muddo yar kaddib,wuxuu sayidku si kama danbays ah ugu
dhawaaqay jihaadkiisa ku aadan gaalo iyo cawaankeeda.
dadkii soomaalida ahaa waxay u qaybsameen wax sayidka iyo
daraawiish raacay,wax isticmaarka raacay iyo wax aan labada dhinac midna ku
biirin ee dhex ku bari noqday.daraawiish waxay ka codsatay dadka aan doonaynin
inay ka qayb galaan jihaadka daraawiish hoggaaminayso,inay bixiyaan ballan qaad
ah inaysan gaaladana u kaalmayn doonin,daraawiishna amaan galin doonaan taasoo
ay ogolaadeen .sayidku wuxuu caddeeyay in ciddii badbaadisa uu isna amaan galin
doono,ciddii jihaadka uu wado horistaag ku noqotana uu iska celin doono,si
toosan iyo si dadban midka ay noqotaba,sidaas ayuuna ku tallabo
qaaday,dhaqankeedana yeeshay.
waxaa in la cadeeyo mudan qaabka ay daraawiish ku
dagaalamaysay inuusan ahayn mid dimuqraadi ah oo falsafad calmaani ah ku
salaysan,ee uu ahaa mid lagu hagayo nidaam diini ah,oo leh ujeeddo cad oo ku
qotonta kitaabka alle iyo sunada rasuulka(swc),sidaas daraadeed uusanba jirin
khayaar kale oo u furan qofka ay islaamnimadiisu dhab tahay,damiirkiisuna uu
wanaagsanyahay.waxa lala dagaalamayay waa gaal,waxa la dagaalamayayna waa dad
muslim ah,sababta dagaalka dhalisayna waxay ahayd dad muslim ah oo lagu xad
gudbay milkidoodii,caqiidadoodii iyo waliba waxyaabahoodii xurmada
mudnaa,intaasoo arimood waxay xaqiijinayaan inaysan meesha oolin fikrad qofeed
oo waxna lagu kordhin karo,waxna laga dhimi karo,ee ay arintu tahay jihaad ku
waajib ah qof kasta oo iimaan islaamnimo oo adag leh,deegaankana ku sugan.
Dad badan oo qof iyo qabiilooyinba leh ayaa kasoo horjeestay
jihaadkii daraawiishta,iyagoo ka duulaya nacaybka dadka soomaalida ah ee ilaa
iyo hadda aan la garanaynin waxa uu ku salaysanyahay,meel uu ka bilowdo iyo
meel uu ku dhamaado midnaba,iyo waliba gaalo jacayl ay qabeen dadkaas oo aan
aqoon diineed lahayn, waxayna si toos ah ula safteen gaaladii lala
dagaalamayay,iyagoo si maaddi iyo macnawiba leh ugu xad gudbay hawl galkii
daraawiishta.
Dadka sidan yeelaya waxa ay gar inay isku siiyaan ka hor
imaadka daraawiishta ku heli lahaayeen ,haddii markii horeba ay la kulmi
lahaayeen meel ka dhacyo ay sayidka iyo ciidankiisu galeen,amaba waxa ay wax ku
qiyaasayaan uu diinta raad ku leeyahay. Intaas midna ma jirin ee waxa ay
doonayeen inay gaalka danihiisa meel mariyaan maadaama uu garab iyo gaashaanba
u yahay fikirkooda danaystanimo,waxa ayna diidanaayeen in uu soo baxo mas’uul
soomaali ah oo u ololeeya la dagaalanka isticmaarka si looga dhiciyo xaqa
rasmiga ah ee shacabka soomaalida ,iyagoo u arkay dagaal lala galo isticmaarka
in uu dhaawacayo isla markaana burburinayo danahooda gaarka ah ee aysan cid
kale la wadaagin.
Waxay su’aashu tahay dadka labo kooxood oo midna muslim
tahay tan kalena masiixi tahay oo dagaalamaya la saftay tii masiixiga ahayd
iyagoo waliba islaamnimo sheeganaya maxay ku sifoobayaan?.daraawiishtuse xaq ma
ku ahayd inay iska difaacdo dadkaas gaalada lasoo weerar galay?.in kasta oo
masa’ladu diini tahay aana jeclahay in aan u dhaafo tafaasiisheeda culumada
aqoonta u leh,haddana marka aan fiiriyo waxa ay daraawiishtu u dagaalamaysay
iyo kuwa kasoo horjeeday ee gaalada garab siinayay waxa ay ujeedadoodu
ahayd,waxaan caddaynayaa inay daraawiish xaq u lahayd iska dhicintooda,taasoo
meesha ka saaraysa fikirka shaafici ee ah in sayidku intuu dad aan danbi galin
gaalnimo ku xukumo iska layn jiray xoolahoodana dhici jiray,iyadoo hadalka
ninkaas odayga ah uu u muuqdo mid salka saaraya cadho ka dhalatay arin
xilligeedii lasoo dhaafay muddo dhan (83)sideetan iyo saddex sanadood.
Sayidku wuxuu ahaa nin dadka qof walbo garashadiisa heerka
ay taagantahay kula ahadla,wuxuu ahaa gabyaa aan gabay lagaga dabo dhufsan,cid
kasta oo ay arimaha jihaadka isku jiidhaana tilmaanteeda suugaan ugu sheega.in
asaga la amaano wuxuu ka jeclaa in gabay lagu sheego guulaha daraawiishta,wuxuu
ahaa deeqsi si laab furnaan ah u garab qabta ciddii ay meel wax isla dhigtaan
iyo cid kasta oo tabar daran.
Jumlada uu shaafici ku sheegay in sayid max’ed cabdulle
xasan iyo max’ed siyaad barre xukun jacayl ka sinaayeen waxaan u arkaa inaysan
meesha ku jirin,caqligana ka fogtahay,waayo xilligii sayidka xukun iyo wax la
xukumo midna majirin,waxaase taallay mashaqo dhib badan oo cid qaabili kartay
ay yarayd taasoo ahayd in laga hortago qorshe ay wadatay dawladdii xilligaas
dunida ugu awoodda badnayd,sayidkuna isaga oo ay u qiyaasantahay dhibaatada qof
ahaan kasoo gaadhi karta mashaqadaas aan soo sheegnay ayuu u badheedhay
muhimadaas culayska badan leh.intii uu dagaalka ku jiray wuxuu diiday ballan
qaadyo badan oo ingiriisku si gaar ah ugu fidiyay,taasoo ku tusaysa in
ujeedadiisu ay ahayd wax noqoshada dadka soomaalida ah iyo badbaadinta
xuquuqdooda.
Baniiaadamku inuu khaldamo kama dhanna isagoo wanaag u
jeeda,waana hubaal meel haddii ay hawl ka socoto in uu khalad badan ka
dhacayo,wixii gaf ahaa ee dhacay mudadii ay daraawiish hawlgalka jihaadka ku
jirtay iyagoon lagu talo galin ma noqon karaan kuwo lagu tirtiro taariikhdooda
wanaagsan iyo dawrkii mudnaanta lahaa ee ay ka soo qaateen casriyaynta nolosha
dadka soomaalida ah.wax kasta waxaa ka waynayd inay wanaag doonayeen naftoodii
qaaliga ahaydna hureen ,taas ayaana qof walbo oo arintooda ka hadla waajib kaga
dhigaysa inay dhanka wanaagsan ka cabiraan. ma jirin wax sabab ah oo ay dadkaas
ula dagaalamayeen sayidka oo aan ahayn islaamnimadiisa iyo wanaagga uu
garanayay.barnaamijkii dheeraa ee ay dad badan kula safteen isticmaarkii
soomaaliya haystay wuxuu aakhirkii sababay in la jabiyo
daraawiish,natiijadiisiina waxay ku gabagaboowday daraawiish iyo dadkii raacay
oo sharaf iyo taariikh wanaagsan la galbaday iyo wixii gumaysiga u kaalmaynayay
oo ay u diiwaan gashay taariikh xumo ay shalaytana ka danbaysay kuwaasoo ay ka
mid ahaayeen:ingiriis iyo soomaalidii u kaalmaymaysay,talyaani iyo
soomaalidii u kaalmaynaysay, itoobiya,garaad max’uud cali shire,suldaan
cali yuusuf keenadiid iyo boqor cusmaan.marka hadda ma
suuroobayso in dib loo soo celiyo wax horay u dhacay,sunada kowniga ah ama
qaanuunka dabiiciga ah midkoodna ma suurta galinayo arintaas.haddaba waxaa wax
taariikhda galay noqotay halgankii sayidku hogaaminayay jabkii uu ugu gaystay
isticmaarka goobihii badnaa ee ay iskaga hor yimaadeen goobahaasoo ay ka midka
ahaayeen ama ugu muhiimsanayeen jidbaale,fardhidin,cagaar
weyne,beerdhiga,daratoole,ruugga,af-bakayle,diyaaraddii,
iyo tilmaanta uu u noqday dhaqdhaqaaqyadii siyaasiga ahaa ee ururadii kala ahaa
SYL iyo SNL ee ka kala abuurmay woqooyi iyo koofur soomaaliya sanadihii
1940aadkii,kuwaasoo ku guulaystay dhalinta jamhuuriyaddii ugu horaysay ee ay
soomaali yeelato sanadkii 1960kii.
Wax kaleba iska daaye caafimaad darada heerka ay ka
gaadhsiisantahay saaxiibka maqaalkan qoray,wuxuu isku dayay inuu indhaha faraha
ka galiyo taariikhda suugaanta,kaddib markuu damcay in uu dhalan rogo gabay uu
sayidku tiriyay,kaasoo uu ku soo qaatay maqaal kale oo uu ugu magac daray BBC
iyo cali samatar.gabaygu asalkiisu wuxuu ahaa:
Muxajabad daboollayd wuxuu gaal u dukhuulaayay.
Daba toobka iidoor wuxuu darayay caadhkiisa .
Gabdhahey dillaacsheen wuxuu dhiiggu diliqleeyay.
Wuxuu u badalay gabaygii:
Muxajabad daboolayd wuxuu gaal dukhuulaayay
Caarkii dahaarnaa wuxuu dubuq ku siinaayay.
Gabdhahay dillaacsheen wuxuu dhiiggu dibiqleeyay.
Taasi waxa ay ku tusaysaa in mr:shaafici uu yahay nin ku
socda il adayg garasho oo dhan ay ka madhantahay,waayo dhacdooyinka taariikhda
wanaag iyo xumaan mid looga dan lahaaba cidi ma badali karto,xatta haddii ay
adiga wax qoraya kugu jabanyihiin,waxaana kuu wanaagsan in waxyaabaha
taariikhda ku lug leh ee kaa horeeyay aad sidooda u dhaafto,maadaama aad tahay
nin wax qoraya.waxaa kale oo qoraagu ku xad gudbay dareenka uu ka muujiyayay
markuu kadlayay max’ed siyaad.
Qofka marka aad wax ka qorayso waxaa la doonayaa in aad
wanaagiisa iyo xumaantiisa labadaba sheegto si aad caddaaladda ugu dhowaato.
Max’ed siyaad barre marka 1aad wuxuu ahaa nin
soomaali ah,marka 2aad wuxuu ka mid ahaa madaxweynayaashii soomaaliya
soo maray,isagoo ahaa kii ugu wakhtiga dheeraa.wuxuu ahaa nin miyi ku koray
sida soomaalidu u badantahay,markii uu magaalo soo galay wuxuu noqday askari la
shaqeeya dawladihii isticmaarka.ma uusan ahayn nin aqoon diineed leh,taas
ayaana sabab u ahayd gafaf badan oo diinta iyo dadkeeda laga galay xilligii uu
madaxtooyada dalka u sareeyay.marka meel layska dhigo maamul oo aan wada
qirayno khaladaadka jiray,qof ahaantiisa wuxuu ahaa nin aan dadkiisa iyo
dalkiisa midna necbeyn,horumarkoodana jecel sida aragtidayda ah,waxa ay dad
badan hadda ku dhaliilayaanna uu yahay maxaad u difaacday jiritaanka dawladnimo
ee soomaaliya ee ay duullaanka ku ahaayeen kuwa danaha gumaysiga fulinayay.in
la difaaco jiritaanka soomaaliya waa meesha ay isaga yimaadeen ama iska
shabaheen max’ed cabdulle xasan iyo max’ed siyaad barre.marka aan
fiirino dhaqanka ay la yimaadeen ururadii isaga dagaalka kula jiray iyo
siyaasiyiintoodaba,waxaa noo soo baxaysa in General max’ed siyaad barre
uu difaacayay qaran soomaaliyeed oo dhismihiisu
dhamaystiranyahay,sharciyaddiisa la aqoonsanyahay,afrikada bari oo dhanna ugu
awood badan.kuwii uu danta umadda ka hor taagnaana waa kuwa qaarna xero
nirgood qaranimo ka raadinayaan,qaarna dhan ay u jeedaan wax ay rabaan iyo
wax ay diidanyihiin ilaa iyo hadda la garan la’yahay.gafka diineed ee uu qofku
galo waxaa wanaagsan in lagala taliyo oo ay kala taliyaan kuwa isaga wax u
sheegi karay ee ay doonta wada saaraayeen,mase habooneyn inta isagii diinta
laga saaro in la bannaysto la dagaalankiisa sida ay ku dhaqaaqeen kuwii
mucaaradka sheeganayay.max’ed siyaad rubuc iyo sudus midna ma
aqoonin,waxaa dhibaatadaas ka masuul ah kuwii culumo ayaa nahay lahaa ee u
yeeriyay waxa uu ku hadlay,kuwaas ayayna ahayd in lagu aadiyo eedda max’ed
siyaad loo jeedinayo,haddiibase ay jirtay dhibaato uu dalka ku hayay lana ogaa
inay ka badantahay midda ka dhalan kartay ka hor imaadkiisa maxaa laysaga dayn
waayay ileen labo dhibaato oo kula wada siman tii fudud baa la qaataaye,kuwase
isaga ka soo horjeeday marka sidaas wax loo taxliiliyo sow isaga inuu dadaka
iyo dalka u dhaamay ma muuqato?,.ereyga jihaad oo ay adeegsan jireen ururadii
ay Ethiopia ku danaysanaysay,wuxuu leeyahay macne cad iyo shuruud lama dhaafaan
ah oo kooxda dhamaystirta la dhihi karo jihaad ayay ku jirtaa,dadka godka uga
hoydayna ay shuhado noqonayaan.mucaaradkii kasoo horjeeday dawladdii soomaaliya
ma aysan ahayn kuwo diin u dagaalamayay dadka ay la dagaalamayeena gaalo ma
ahayn,waxaana dagaal galinayay col:mangistu haile mariam oo ah gaal
shuuci ah oo ay meel adag kaga dhaganayd nacaybka diinta islaamka iyo dadka
soomaalida ee u nasab sheegta labadaba,marka cid jihaadaysay iyo mid lala
jihaadayay midna ma jirin,haddiibase wax la baadhbaadho kuwa dawladda ay dagaal
galinaysay ayaa qiil uga dhow mucaaradka,waayo wax badanba haka
khaldanaadeene,waxay ahaayeen dad xayndaab islaam ka duulayay, dad iyo dal
islaam ahna difaacayay,iyaguna arinsanayay.waxaa intaas dheer oo iyadana jirta,
Markii ay dhacday dawladdii soomaaliya,madaxdii ururkii SNM
waxay ku dhawaaqeen inay ka goosteen dalka intiisa kale, go’aankaas oo meel ka
dhac ku ah islaamnimada iyo soomaalinimadaba labadaba,taasoo caddaynayasa inay
ahaayeen dad fursad u helay wax in badan laga hortaagnaa,waxayna markiiba
samaysteen maxkamado aan sharci ahayn oo iyaga u gaar ah,kuwaasoo xukumayay
laynta dadka soomaalida ah.waxay gumaadeen dad aad u tiro badan iyaga oo hal
hays ka dhiganayay wax ay ugu yeedheen faqash,falkaas oo maalin aan fogayn
laysaga dabo imaan doono waxna layska waydiin doono haddii ilaah yidhaahdo.
dawladdii jirtay waxa ay la dagaalantay mucaaradka iyo wixii
taageersanaa in kasta oo aan meesha laga saaraynin in dawladdu ay waxyeeleysay
dad badan oo aan waxba galabsanin qaybaha soomaali oo dhan,haddana SNM markii
ay woqooyi qabsatay,waxay la dagaalantay soomaali oo dhan oo aan kala reeb
lahayn,marka maba jirto wax sabab ah oo ay wax kaga sheegi karaan maamulkii
dalka ee hortood jiray .waxaase dhanka kale wax lala yaabo ahayd,markii uu
madaxweyne max’ed siyaad geeriyooday,madaxdii ururada siyaasadda qaar
way ka tacsiyadeeyeen sida mudane cali mahdi max’ed,qaar way ka aamuseen
inta aan ogahay sida marxuum general max’ed faarax caydiid.marxuum
max’ed xaaji ibraahim cigaal oo ah mid ka mid ah ra’iisul wasaarayaashii
soomaaliya, danbigii la ogaa ka galay NFD,daka soomaalida ee ay Ethiopia
gumaysatana intuu gacmaha ka wada xidhay cadwgoodii u gacan galiyay,warqadda la
ogyahay ee uu ku sheegayo waxyaabo badan oo meel ka dhac ku ah sharafta dadka
woqooyi daganna u qoray ra’iisul wasaarihii geeriyooday ee israel isxaaq
raabiin,markii wax laga weydiiyay geeridii madaxweynihii hore ee soomaaliya
max’ed siyaad barre,wuxuu ku jawaabay bag,baga baga,haddaan
awoodnana fantasiye ayaan qaban lahayn buu yidhi.hadda mr: cigaal wuu
dhintaye miyaan dabaal degnaa mise baga baan dhahnaa?,maya ma dabaal
dagayno,bagana ma dhahayno,waa masuul soomaaliyeed oo gurigiisii rasmiga ahaa
aaday,maadaama aan xog-ogaal u nahay dhibka ay cadaabtu leedahay,waxaan ilaahay
u weydiinaynaa danbi dhaaf,waayo soomaalida dhaqan uma laha inay ka aar gudato
mayd ku nool caalam hadda inaga baxsan,arintase uu mr: cigaal muujiyay
waxay astaan u tahay fikirka wax walbo nacaybka ah ee ay dhaqanka ka dhigteen
madaxda iyo siyaasiyiinta ururka somali national movement(SNM).marka shaafici
in uu ka xanuunsado ereyga ah max’ed siyaad allaha u naxariisto la yaab
ma laha oo wuxuu la qabaa dad badan.
Markaan u noqdo cunwaanka maqaalka,wadaad inuu dad
yahay wax dood ah kama taagna,wuxuu xambaarsanyahay kitaabkii alle,waa dhuuxa
bulshada iyo indhaha ay wax ku aragto,meesha qofka caamada ah ee aan diinta
aqoonin ay casabiyaddu hagto wadaadka wanaagsan waxaa haga cilmiga iyo cabsida
alle.wadaadka wuxuu sabab u noqday inta alle ka sokeysa in umadda
soomaaliyeed ay ka badbaaddo halaaggii lala doonayay.gaaladii dalka ku soo
duushay markii ay awood u weyday inay shacabka ka furfurto gacanta
wadaadka,ayna ku adkaatay inay saamayn ku yeeshaan dhaqankii dadka ee markaa
jiray ayay dib isugu noqdeen si ay wax uga badalaan qorshahoodii hore.markii ay
sameeyeen daraasad wakhti qaadatay ayna usoo baxday meesha ay dadka soomaalida
ah u nugulyihiin ee laga gali karo inay qabiil tahay ayay bilaabeen inay
sameeyaan madax dhaqameed ay ugu talo galeen inay ku burburiyaan awoodda
wadaadka sida,ugaas,malaaq,boqor,garaad iyo wixii kale
ee soo raaca.arintaas waxay suurto galisay in ay ka dhex abuuranto bulshada
dhexdeeda labo maamul oo midna dhaqan tahay,
midda kalena diin tahay,ayna kala hoggaamiyaan wadaadka
iyo madax dhaqameedka.muddo yar kaddib waxaa la abaabulay dagaallo
sokeeye oo uu horseed ka noqday hoggaamiye dhaqameedka oo garashada uu fahmo ay
tahay reer iska celin arintaasoo dhidibada u aastay awooddiisa,hoosna u dhigtay
saldanadii wadaadka oo isagu aan haysanin awood gadaal ka taagan oo
taakulaysa.ugu danbaytii awooddii maamul ee bulshada waxay gacanta u gashay
madax dhaqameedkii oo aan waxba ka aqoonin diinta islaamka,isla markaana fuliya
danaha isticmaarka.
tallaabadii xigtay waxay noqotay inay tababarro yar yar u
furaan caruurtii madax dhaqameedyada iyo wixii kale ee soo raaci
karay,tababarkaas oo markii ugu horaysay soo saaray jiil indhaha ku kala qaaday
garasho ah waxa kaliya ee suurto galka ah in uu yahay waxa ay gaaladu
wadato,wadaadkuna uusan wax hogaamin karin,kitaabkuna uusan nolosha casriga ah
la jaan qaadi karin.
Wadaadadu isma dhiibin ee waxay hawshooda u gutaan si xeel
xanbaarsan oo ugu danbaynta keeni doonta in arintu wadadeedii caadiga ahayd ku
soo noqoto.
Haddaba shaafici oo laga yaabo in uu ku soo hoos koray kuwa
gaaladu u taba bartay inay caqligeeda ku socdaan,aragtida uu ka aaminsanyahay
wadaadka iyo wadaadnimada ma aha wax xaqiiqda raad ku leh,wuxuuse muujiyay
fikrad uu kasoo gaadhay kuwo isaga ka horeeyay.dhaliisha uu dusha kaga tuuray
culumadii ka qayb gashay shirkii carta waa aragti ku xidhiidhsan meel isaga ka
baxsan,waxaana lagu qanciyay in uu noqdo samaacad la adeegsado oo arintaas
gudbisa.
Shirka jabuuti diin ahaan iyo dan ahaan midna khalad uma
ahayn,dadkii ka qayb galayna wax dhaliil ah ma mudna,waayo dan umadeed ayay uga
turjumeen sidii ra’yi ahaan ula qumanayd.in isku si wax loo arko muhiim ma aha
kol haddii caqliga ay aragtidu ka imaanayso si dabiici ah u kala
duwanyahay,haddii sida aad wax u aragto loo qaadan waayo macnaheeda ma aha in
la khaldanyahay,dhaliisha ninkaas waa wax isaga iyo inta ku fikirka ah iska
samaysteen,ee ma aha wax qaabka iyo ujeedada shirka xiriir la leh,dhaqankaasna
waa mid ay adeegsadaan dadka ay dacbeecadoodu necebtahay wanaagga iyo waxa
wanaagsan labadaba.
Waxba kuma jabna wuuna mudanyahay,sheekh cumar faaruuq xaaji
cadi suldaan in shirka jabuuti wanaagiisa tusaale looga dhigo,waayo isaguna waa
farac wanaagsan,asal wanaagsanna wuu kasoo jeedaa,ninkii uu asalkiisu
wanaagsanyahay ayuuna faraciisa wanaagsanaadaa,marka aan sidaas leeyahay waxaan
uga dan leeyahay,waxaa sugan markii ay soomaali geela kala dhici jirtay gaalana
dabo gali jirtay,awoowyaashii bannaanka ayay ka joogeen,markii ay dawladdii
burburtay, dhiigga xaq darada ah la daadiyay,dhaqan xumada la jidaystay,
soomaalina kufsiga ku kala aar goosatay,isaga iyo qoyskiisaba bannaanka ayay ka
joogsadeen foolxumadii taariikheed ee la galayay.markii uu dagaalkii mucaaradka
soo gaadhay gobolada dhexe ee soomaaliya qabiilka (reer ow xasan) ee uu sheekh
cumar faaruuq ka dhashay waxay shir isugu yimaadeen xaafadda hawl wadaag oo ka
tirsanayd magaalada b/weyne ee gobolka hiiraan. falanqayn iyo dood dheer kaddib
waxay ku go,aansadeen saddex qodob oo kala ah:
1-inaysan ka qayb qaadanin dagaalka sokeeye ee soomaaliya.
2-inay ku sabraan wixii dhib ah ee soo gaadha muddada
dagaalku socdo.
3-inay ka galaan wixii waanwaan ah xilligii ay haboonaato.
marka waaba shakhsiga kaliya ee danta umadda in wax la
waydiiyo ay tahay haddii uu caqli caafimaad qaba jiri lahaa, maadaama qof iyo
qabiilba looga badbaaday, meesha hadda wax la weydiinayo nimankii dalka
soomaaliya burburiyay iyo qabiilooyinkii is xasuuqay ee ay adagtahay in ay
caddaalad dhaqan ka dhigtaan.marka aan sidaa leeyahay ujeedadaydu ma aha in aan
jeclahay in sheekha iyo qoyskiisa ika buunbuuninayo ee waxaan uga dan leeyahay
labo arimood:
1-in ay tahay xaqiiq rasmi ah oo jirta in la xusana muda.
2-in aan muujiyo in soomaalidu caado iyo dhaqan u dhigatay
in aan laysku mashquulinin xusidda dadka sharafta taariikheed leh ee in la
weyneeyo mudan.sheekh cumar faaruuq isaga iyo culumadii kale ee shirka ka qayb
gashay waxay guteen waajib diini ah iyo mid waddani ah labadaba,taasoo uu fahmi
karo ninkii leh garasho ku filan,waayo diinteennu in laysu yimaaddo ayay ina
faraysaa ee kala tagga ma ogola,dadka meesha isugu tagayna waxay ahaayeen dad
walaalo ah oo uu dhib dhex maray in arintooda intii suurto gal ah wax ka
qabashadeeda laysku dhabarjabiyana ay waajib tahay.
In shirka carta uu sheekh cumar faaruuq ka qayb galo
madaxweyne,c/qaasimna uu aayado qur’aan ah ka akhriyo,mr:cali khliif
galaydhna uu kalmado carabi ah ka jeediyo waa astaan taariikheed oo
muujinaysa inuu soo dhowaaday dhamaadka xilligii ataturkiyada
soomaaliya.saddexdan nin ee uu shaafici ku sheegay inay ahaayeen dad u yimid
shirka inay carab lacag ka helaan,waxaa la wada ogyahay in shirka jabuuti
qabatay hortiis iyo gadaashiisba ay haysteen nolol ku filan oo ay
shaqaysteen,ee waxa ay meesha u tageen wakhtigooda qaaliga ah u hureen ay tahay
wax ka qabashada mahtalakada haysata umadda soomaaliyeed.
dhanka kale,arinta uu mr:shaafici ku duray madaxweyne
ismaaciil cumar geelle ee uu ku sheegay calan cas oo macnaheedu
yahay khamriya cab sida uu u fasiray,waa qadaf caddayn u baahan,qofka islaamka
ahna way ka reebantahay in uu qof kale oo walaalkiis ah ceebihiisa faadhfaadho
haddiiba xattaa ceebtaas ay jirto.
Diinta islaamku ma aha diin fadeexo ee waa diin astur,qofka
xayndaabkeeda ku jirana waxaa waajib ku ah in uu asluub wanaagsan yeesho.waxaa
loo baahanyahay maadaama dhibaato oo dhan ay carab ka bilaabato in aad
koontaroosho si qadaf diini ah oo aan run ahayn aadna u gaysatay qof muslim ah
uusan noloshaad aduun iyo taada aakhiraba saamayn ugu yeelanin,xadiithkuna waa
kii ahaa:
Qofka alle iyo maalinta aakhiro rumeeysan wax wanaagsan haku
hadlo ama ha iska aamuso.
Isla xadiith kale waa kii nabigu ku yidhi(SWC):muslim waa
qofka ay muslimiintu ka nabad galaan carabkiisa iyo addinkiisa.
Haddaba iyadoo intaas oo dhan laga shidaal qaadanayo way
wanaagsantahay in ilaahay addoomihiisa loo badbaadiyo asga ayaa
waardiyaysanayee,qof walbana uu naftiisa xisaabiyi inta aanan la xisaabinin.
Dadka waxaa ugu xun qofka aan ceebtiisa ogayn ee ceebaha
dadka kale u ilaashada sida duqsiga meesha boogta ah uu u ilaashado.waxaa
wanaagsan haddii hadalkaaga uu lacag noqdo in ay aamusnaantaadu dahab noqoto si
aad adna u badbaaddo.
Dadka reer jabuuti iyo madaxwenahooda ismaaciil cumar
geelle,way ku dadaaleen intii karaankooda ah kaalintii masuuliyadeed ee
kaga aadanayd samata bixinta shacabka soomaaliyeed ee walaalahood ah ee ay
dhibaatadu ku habsatay,taariikhda ayaana u diiwaan galin doonta dawrka sharafta
leh ee ay qaateen,ujeedadooduna ma ahayn inay shakhsi iyo ashkhas qanciyaane
waxay ahayd inay danta soomaalida qanciyaan,waxaase rabitaankoodii minja
xaabiyay,danaystayaal ay quwado shisheeye dhabarka ka taabteen dad iyo midna
aan dan ka lahayn.
In kasta oo aanan aqoon u lahayn wadaadka uu sida gaarka ah
u xusay shaafici marka uu ka hadlayay arimaha shirkii carta,sheekh c/qaadir
nuur faarax iyo culumada la ra’yiga ah marka koowaad waan sharfayaa,marka
labaad,culumadu iyagoo aysan ujeedadoodu xumaan ahayn wax badan way isku diidi
karaan hadday arintu ra’yi tahay,waxaase dhab ah inay kala duwanaan karaan
aragtida sheekh c/qaadir ee ku aadan shirka jabuuti iyo sida uu u
fasirtay qoraha maqaalka,waayo ma aha labo qof oo isku heer wax ka qiyaasi kara
sida muuqata. Waxaa in la iftiimiyo mudan in uu shaafici yidhi hadduu wadaad
tafsiir kuugu duubay cajalad shir aado miyaad iska aamini shirkaas, nin gabyaa
ahba cajalad gabay wuu kuugu duubi karaaye.marka meel layska dhigo ujeedada
jumlada oo ay caddahay in uu ula jeeday sheekh cumar faaruuq iyo culumada la
aragtida ah,waxaa yaabkeeda leh in qoraagu uu simo labo nin oo midna uu tafsiir
duubay kan kalena gabay,taasoo ku tusinaysa caqiidada ninkaas heerka ay joogto
iyo fikirka uu diinta ka qabo inta uu le’egyahay,dadkuse xaq iyo waajiba way ku
tahay inay qaataan wixii uu u sheego qof ay wanaag ku barteen,waana weedhaas
midda si kama danbays ah u caddaynaysa in shaafici uusan kala jeclayn culumada
ee uu qaar awrkiisa ku kacsanayo.
Waxaa kale oo uu shaafici ka xanuunsaday in general
max’ed faarax caydiid la yidhaahdo allaha u naxariisto,asagoo magaca
max’ed oo idil isku meel dhigay,waxaana ka baqayaa colaadda uu u qaaday
magacaas inay ku xanbaarto,haddii awowgiis allaha u naxariisto la yidhaahdana
inay aad u dhibto.kuma fogaanayo arintan oo horay ayaan uga soo hadlay,waxayse
tahay caydiid wax badanba ha ka khaldanaadeene,wuxuu doonayay inuu rido
xukuumad ay colloobeen,uuna madaxweyne ka noqdo dal soomaaliyeed oo
midaysan,wuxuuna geeriyooday isagoo taas ku dadaalaya 3/8/1996kii maalin jamce
ah,isla 10/8/1996kii oo maalin jamce ah ayay Ethiopia oo uu qoraagu sheegay
inay ka mid tahay dadalka Igad ku jira ee soomaaliya walaalaha la ah weerar
dhan walbo ah ku soo qaadday soomaaliya,dhacdadaas oo muhiim ah in la xusana ay
tahay.haddii ay Ethiopia walaal tahay iyo haddii dagaalkii lala galay 1977kii
uu yahay mid aan xikmadaysnaynba,dhibaatadeedii hore iyo teedii danbaba qoys
kasta oo soomaali ah degaankiisa ayay ku taabatay,wakhtigan hadda la joogana
waxaa dhab ah dadka ay maalin walbo dhibaataynayso ee ay ku samaynayso nooc
walbo oo ciqaab ah inaysan hal qoys ah ahayn ee soomaali oo dhan ay ka
koobanyihiin,waxayse isaga dhib yartahay oo war ku gabagabaysanyahay kol
haddaad isticmaarkii caddaanka horay ugu soo qiil bixisay waa iska dhaqan
haddana in aad kan Ethiopia u qiil bixiso,kuse raalli noqo wuuba ku haystaaye.
Guntii iyo gabagabadii qoraalka shaafici wuxuu muujinayaa in
uu yahay nin aan garanaynin qiimaha ay leeyihiin dad,dal iyo diin toona,isla
markaana cabiray carada uu qabo ee ka dhalatay rabitaankiisa aan xaqiiqda ku
dhisnayn,waxaana saaxiibkey leeyahay ha iska durdurinine fiiro badan yeelo
marka aad wax qorayso, dabeecadaadana fagaaraha ha keenine caqligaaga keen.
Qore: Daahir muxammed cali (Baasto)
dareerto2003@yahoo.com